Chứng khó nuốt: phân tích triệu chứng

2023-03-07 10:10 AM

Rối loạn chuyển thức ăn qua cơ vòng thực quản trên gây các triệu chứng ở hầu họng, và rối loạn nhu động hoặc cản trở dòng thức ăn qua thực quản gây khó nuốt ở thực quản.

Biên tập viên: Trần Tiến Phong

Đánh giá: Trần Trà My, Trần Phương Phương

Chứng khó nuốt là một triệu chứng phổ biến trong thực hành chăm sóc ban đầu, đặc biệt là ở người già. Có tới 10% người lớn trên 60 tuổi, 25% bệnh nhân nhập viện và 30–40% bệnh nhân tại viện dưỡng lão gặp vấn đề về nuốt; 7% người Mỹ sẽ bị chứng khó nuốt trong đời.

Các vấn đề về nuốt thực thể xảy ra ở hai vị trí chính: ở hầu họng khi bắt đầu phản xạ nuốt hoặc ở thực quản với lực đẩy thức ăn. Rối loạn vận chuyển thức ăn qua cơ vòng thực quản trên vào thực quản gây ra các triệu chứng khó nuốt ở hầu họng, và rối loạn nhu động hoặc các tình trạng cản trở dòng thức ăn qua thực quản gây ra các triệu chứng khó nuốt ở thực quản. Tắc nghẽn cơ học hoặc rối loạn vận động thần kinh cơ xảy ra ở cả vùng hầu họng và thực quản.

Đánh giá đặc điểm

Việc chọn nghiên cứu tốt nhất phụ thuộc vào nhiều yếu tố bao gồm tuổi, mức độ khởi phát, bệnh đi kèm và sự sẵn có của các phương thức xét nghiệm trong cộng đồng.

Khai thác bệnh sử cẩn thận xác định được 80–85% nguyên nhân bằng cách phân biệt xem chứng khó nuốt là do vị trí hầu họng hay thực quản và liệu nó có tính chất tắc nghẽn hay thần kinh cơ. Thời gian khởi phát, mức độ nghiêm trọng và thời gian khó nuốt kết hợp với các câu hỏi về các triệu chứng liên quan có thể giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt. Lịch sử tiêu thụ rượu và thuốc lá cung cấp thông tin quan trọng. Điều quan trọng là phải có được một lịch sử y tế kỹ lưỡng trong quá khứ để đánh giá bệnh trào ngược dạ dày thực quản, ung thư hoặc xạ trị, tình trạng suy giảm miễn dịch và các vấn đề y tế khác liên quan đến chứng khó nuốt như xơ cứng bì. Thuốc có thể gây tổn thương trực tiếp thực quản, rối loạn nhu động, giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới kèm theo trào ngược, hoặc khô miệng dẫn đến chứng khó nuốt.

Việc kiểm tra nên tập trung vào đầu, mắt, tai, mũi và họng (HEENT), cổ và hệ thống thần kinh. Khám phổi cũng rất quan trọng để đánh giá hít sặc, một biến chứng có thể xảy ra của chứng khó nuốt. Tuy nhiên, khám thường cung cấp thông tin hạn chế trừ khi bệnh nhân đã trải qua một tai biến mạch máu não rõ ràng. Phản xạ nôn cũng ít được sử dụng vì điều này không có ở 13% bệnh nhân không nuốt khó.

Một số xét nghiệm sàng lọc được chỉ định trong việc đánh giá chứng khó nuốt trừ khi tiền sử hoặc kết quả khám lâm sàng cho thấy khác.

Nghiên cứu hình ảnh thường được yêu cầu để chẩn đoán xác định. Theo Tiêu chí Phù hợp của Bác sĩ X quang Hoa Kỳ đối với chứng khó nuốt, chụp X-quang thực quản hai pha thường thích hợp để đánh giá chứng khó nuốt ở hầu họng hoặc dưới xương ức không rõ nguyên nhân. Chụp X-quang hai mặt phẳng cũng thường được thực hiện. Ngoài ra, đo áp suất và nội soi (nội soi thanh quản mũi họng hoặc nội soi đường tiêu hóa trên) nên được xem xét tùy thuộc vào các yếu tố lâm sàng khác nhau, nhưng nói chung không nên thực hiện trước khi nghiên cứu barium. Nội soi nhạy hơn (92% so với 54%) và cụ thể hơn (100% so với 91%) so với chụp X quang đường tiêu hóa trên cản quang kép và cũng thường cho phép sinh thiết tổn thương hoặc các thủ thuật điều trị như nong, nhưng cũng đắt hơn và xâm lấn.

Chẩn đoán phân biệt

Việc chẩn đoán chứng khó nuốt tập trung vào câu trả lời cho hai câu hỏi: chứng khó nuốt ở vùng hầu họng hay thực quản? Nó có bản chất là thần kinh cơ hay tắc nghẽn? Bệnh nhân mắc chứng khó nuốt vùng hầu họng gặp khó khăn khi bắt đầu nuốt và kèm theo ho, nghẹt thở hoặc trào ngược mũi. Chất lượng lời nói có thể có giọng mũi. Chứng khó nuốt vùng hầu họng có liên quan đến đột quỵ, bệnh Parkinson hoặc các rối loạn thần kinh cơ lâu dài khác. Tổn thương cấu trúc cục bộ ít phổ biến hơn. Chứng khó nuốt thực quản thường gây ra cảm giác thức ăn dính ở cổ họng hoặc ngực. Rối loạn vận động và tắc nghẽn cơ học là phổ biến. Một số thuốc có liên quan đến tổn thương niêm mạc thực quản trực tiếp, trong khi những thuốc khác có thể làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới và gây trào ngược.

Biểu hiện lâm sàng

Bệnh nhân mắc chứng khó nuốt thần kinh cơ dần dần gặp khó khăn trong việc nuốt thức ăn đặc và chất lỏng. Thực phẩm lạnh thường làm trầm trọng thêm vấn đề. Bệnh nhân có thể thành công trong việc tống thức ăn ra ngoài bằng cách nuốt lặp đi lặp lại, bằng cách thực hiện nghiệm pháp Valsalva hoặc bằng cách thay đổi tư thế. Họ có nhiều khả năng bị đau khi nuốt hơn những bệnh nhân bị tắc nghẽn đơn giản. Co thắt tâm vị, xơ cứng bì và co thắt thực quản lan tỏa là những nguyên nhân phổ biến nhất của rối loạn vận động thần kinh cơ. Bệnh lý tắc nghẽn thường liên quan đến chứng khó nuốt thức ăn đặc chứ không phải chất lỏng. Bệnh nhân có thể đẩy thức ăn qua thực quản bằng cách thực hiện thao tác Valsalva, hoặc họ có thể nôn ra thức ăn khó tiêu. Khó nuốt tiến triển nhanh trong thời gian vài tháng gợi ý ung thư biểu mô thực quản. Sụt cân là dấu hiệu dự đoán nhiều hơn về một tổn thương tắc nghẽn cơ học. Hẹp dạ dày, ung thư biểu mô và vòng Schatzki là những tổn thương tắc nghẽn chủ yếu.

Bài viết cùng chuyên mục

Khàn tiếng: phân tích triệu chứng

Hầu hết các trường hợp khàn tiếng đều tự cải thiện, cần phải xem xét các nguyên nhân bệnh lý quan trọng, đặc biệt là trong những trường hợp kéo dài hơn một vài tuần.

Phân tích triệu chứng phù nề để chẩn đoán và điều trị

Phù là do sự bất thường trong trao đổi dịch ảnh hưởng đến huyết động mao mạch, trao đổi natri và nước ở thận, hoặc cả hai, phù nề là một triệu chứng phổ biến trong nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau.

Tiêu chảy tái phát (mãn tính): phân tích đặc điểm lâm sàng

Tiến hành khám xét đại trực tràng để loại trừ ung thư/bệnh lý ruột viêm nếu bệnh nhân bị tiêu chảy kéo dài kèm theo với bất kỳ dấu hiệu: chảy máu khi thăm khám trực tràng, khối sờ thấy vùng bụng/trực tràng, sụt cân, thiếu máu thiếu sắt.

Đau đầu: đánh giá bệnh cảnh lâm sàng

Loại trừ xuất huyết dưới nhện ở bất kỳ bệnh nhân nào có đau đầu dữ dội lần đầu tiên hay là đau đầu nặng nhất họ từng trải qua mà đạt đỉnh trong 5 phút từ lúc khới phát và dai dẳng hơn 1 giờ.

Brain natriuretic peptide: phân tích triệu chứng

Brain natriuretic peptide cung cấp một cách để chẩn đoán và quản lý điều trị suy tim sung huyết và một loạt các bệnh khác có ảnh hưởng thứ phát đến tim.

Tăng Creatinin: phân tích triệu chứng

Creatinine tăng cao là do suy thận và có thể được chia thành ba nhóm, trước thận, bệnh thận nội tại và sau thận. Chúng cũng có thể được chia thành các nguyên nhân cấp tính (vài ngày đến vài tuần) và mãn tính.

Thiếu máu trong bệnh mạn tính

Tình trạng giảm erythropoietin ít khi là nguyên nhân quan trọng gây sản xuất hồng cầu dưới mức từ trong suy thận, khi đó erythropoietin giảm là một quy luật.

Tiếp cận bệnh nhân bị bệnh thận

Bệnh thận có thể là cấp hoặc mãn, suy thận cấp thì chức năng thận xáu đi từng giờ hoặc từng ngày làm ứ đọng sản phẩm chuyển hóa nitơ trong máu.

Suy giáp: phân tích triệu chứng

Nguyên nhân phổ biến nhất của suy giáp nguyên phát là viêm tuyến giáp tự miễn, hoặc bệnh Hashimoto, là kết quả của sự phá hủy dần dần tuyến giáp bởi các tế bào T.

Shock: phân tích các bệnh cảnh lâm sàng

Nhiều biểu hiện có thể có biến chứng shock nhưng ở đây, shock được coi như là biểu hiện được phát hiện đầu tiên trong theo dõi thường ngày hoặc thăm khám có trọng tâm ở những bệnh nhân nặng hoặc không rõ ràng.

Sốt: mở rộng tầm soát nhiễm trùng ở từng nhóm bệnh nhân

Nếu sốt đi kèm tiêu chảy, cách ly bệnh nhân, chú ý tiền sử đi du lịch gần đây và tiến hành lấy mẫu phân xét nghiệm. Nhanh chóng hội chẩn với khoa vi sinh và truyền nhiễm nếu có nghi ngờ bệnh tả, ví dụ ở người làm việc ở khu vực có nguy cơ cao.

Giảm vận động ở người cao tuổi

Tránh, hạn chế và ngưng các thiết bị xâm lấn, đường tĩnh mạch, ống thông tiểu) có thể làm tăng triển vọng bệnh nhân cao tuổi cho chuyển động sớm

Đánh trống ngực: nguyên nhân các loại rối loạn nhịp tim

Nguyên nhân gây nhịp nhanh, lo âu là nguyên nhân thường gặp nhất, với những bệnh nhân thường ghi nhận các đợt tim đập nhanh, đều, mạnh, bắt đầu và hồi phục trong vài phút.

Thiếu máu: phân tích triệu chứng

Thiếu máu chỉ là một triệu chứng của bệnh chứ không phải bản thân bệnh. Bất cứ khi nào thiếu máu được tìm thấy, nguyên nhân phải được tìm kiếm.

Đi tiểu ra máu: đánh giá các triệu chứng lâm sàng

Tiểu máu vi thể đơn độc thường phổ biến và do bệnh lý lành tính như hội chứng màng đáy cầu thận mỏng. Cần đảm bảo rằng các nguyên nhân ở trên đã được loại trừ; làm cho bệnh nhân yên tâm rằng xét nghiệm thêm là không cần thiết.

Nguy cơ tự tử: phân tích để chẩn đoán và điều trị

Tự tử thường được coi là một quyết định đạo đức mâu thuẫn với nhiều giá trị tôn giáo và xã hội, đối với nhiều cá nhân cố gắng hoặc tự tử, chất lượng cuộc sống đã trở nên cạn kiệt đến mức không còn lựa chọn nào khác.

Sưng bìu: phân tích các bệnh cảnh lâm sàng

Phần lớn các nguyên nhân gây sưng bìu đều lành tính, nhưng các khối u tế bào mầm có thể là nguyên nhân hàng đầu của bệnh lý ác tính gặp ở người trẻ.

Hạch to khu trú: phân tích triệu chứng

Hạch cổ 2 bên thường do viêm họng, ở cổ phía sau cơ ức đòn chũm là một phát hiện đáng ngại hơn và cần được đánh giá thêm. Sờ hạch thượng đòn bên trái dẫn lưu các vùng trong ổ bụng và bên phải dẫn lưu phổi, trung thất và thực quản.

Khí máu động mạch: công cụ tiếp cận bệnh nhân khó thở cấp

Giảm PaCO2 gợi ý tình trạng tăng thông khí. Nếu PaO2 thấp hơn (hoặc chỉ trong giới hạn bình thường), sự tăng thông khí có thể là một đáp ứng thích hợp đối với sự giảm oxy máu.

Chóng mặt và choáng váng: các nguyên nhân

Thỉnh thoảng, thay đổi ý thức thoáng qua hay khiếm khuyết thần kinh khu trú được mô tả như là choáng váng. Tuy nhiên hầu hết bệnh nhân với choáng váng có chóng mặt, đau đầu nhẹ, muốn xỉu/ cảm giác mất thăng bằng.

Sốt: đánh giá chuyên sâu ở bệnh nhân sốt dai dẳng không rõ nguyên nhân

Nếu nguyên nhân gây sốt vẫn không rõ ràng, tiếp tục làm các xét nghiệm chuyên sâu với chụp bạch cầu gắn nhãn, xạ hình xương, siêu âm Doppler và/hoặc sinh thiết gan, và cân nhắc các chẩn đoán loại trừ, ví dụ bệnh Behget's, sốt địa Trung Hải, sốt giả tạo.