Chứng khó nuốt: phân tích triệu chứng

2023-03-07 10:10 AM

Rối loạn chuyển thức ăn qua cơ vòng thực quản trên gây các triệu chứng ở hầu họng, và rối loạn nhu động hoặc cản trở dòng thức ăn qua thực quản gây khó nuốt ở thực quản.

Biên tập viên: Trần Tiến Phong

Đánh giá: Trần Trà My, Trần Phương Phương

Chứng khó nuốt là một triệu chứng phổ biến trong thực hành chăm sóc ban đầu, đặc biệt là ở người già. Có tới 10% người lớn trên 60 tuổi, 25% bệnh nhân nhập viện và 30–40% bệnh nhân tại viện dưỡng lão gặp vấn đề về nuốt; 7% người Mỹ sẽ bị chứng khó nuốt trong đời.

Các vấn đề về nuốt thực thể xảy ra ở hai vị trí chính: ở hầu họng khi bắt đầu phản xạ nuốt hoặc ở thực quản với lực đẩy thức ăn. Rối loạn vận chuyển thức ăn qua cơ vòng thực quản trên vào thực quản gây ra các triệu chứng khó nuốt ở hầu họng, và rối loạn nhu động hoặc các tình trạng cản trở dòng thức ăn qua thực quản gây ra các triệu chứng khó nuốt ở thực quản. Tắc nghẽn cơ học hoặc rối loạn vận động thần kinh cơ xảy ra ở cả vùng hầu họng và thực quản.

Đánh giá đặc điểm

Việc chọn nghiên cứu tốt nhất phụ thuộc vào nhiều yếu tố bao gồm tuổi, mức độ khởi phát, bệnh đi kèm và sự sẵn có của các phương thức xét nghiệm trong cộng đồng.

Khai thác bệnh sử cẩn thận xác định được 80–85% nguyên nhân bằng cách phân biệt xem chứng khó nuốt là do vị trí hầu họng hay thực quản và liệu nó có tính chất tắc nghẽn hay thần kinh cơ. Thời gian khởi phát, mức độ nghiêm trọng và thời gian khó nuốt kết hợp với các câu hỏi về các triệu chứng liên quan có thể giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt. Lịch sử tiêu thụ rượu và thuốc lá cung cấp thông tin quan trọng. Điều quan trọng là phải có được một lịch sử y tế kỹ lưỡng trong quá khứ để đánh giá bệnh trào ngược dạ dày thực quản, ung thư hoặc xạ trị, tình trạng suy giảm miễn dịch và các vấn đề y tế khác liên quan đến chứng khó nuốt như xơ cứng bì. Thuốc có thể gây tổn thương trực tiếp thực quản, rối loạn nhu động, giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới kèm theo trào ngược, hoặc khô miệng dẫn đến chứng khó nuốt.

Việc kiểm tra nên tập trung vào đầu, mắt, tai, mũi và họng (HEENT), cổ và hệ thống thần kinh. Khám phổi cũng rất quan trọng để đánh giá hít sặc, một biến chứng có thể xảy ra của chứng khó nuốt. Tuy nhiên, khám thường cung cấp thông tin hạn chế trừ khi bệnh nhân đã trải qua một tai biến mạch máu não rõ ràng. Phản xạ nôn cũng ít được sử dụng vì điều này không có ở 13% bệnh nhân không nuốt khó.

Một số xét nghiệm sàng lọc được chỉ định trong việc đánh giá chứng khó nuốt trừ khi tiền sử hoặc kết quả khám lâm sàng cho thấy khác.

Nghiên cứu hình ảnh thường được yêu cầu để chẩn đoán xác định. Theo Tiêu chí Phù hợp của Bác sĩ X quang Hoa Kỳ đối với chứng khó nuốt, chụp X-quang thực quản hai pha thường thích hợp để đánh giá chứng khó nuốt ở hầu họng hoặc dưới xương ức không rõ nguyên nhân. Chụp X-quang hai mặt phẳng cũng thường được thực hiện. Ngoài ra, đo áp suất và nội soi (nội soi thanh quản mũi họng hoặc nội soi đường tiêu hóa trên) nên được xem xét tùy thuộc vào các yếu tố lâm sàng khác nhau, nhưng nói chung không nên thực hiện trước khi nghiên cứu barium. Nội soi nhạy hơn (92% so với 54%) và cụ thể hơn (100% so với 91%) so với chụp X quang đường tiêu hóa trên cản quang kép và cũng thường cho phép sinh thiết tổn thương hoặc các thủ thuật điều trị như nong, nhưng cũng đắt hơn và xâm lấn.

Chẩn đoán phân biệt

Việc chẩn đoán chứng khó nuốt tập trung vào câu trả lời cho hai câu hỏi: chứng khó nuốt ở vùng hầu họng hay thực quản? Nó có bản chất là thần kinh cơ hay tắc nghẽn? Bệnh nhân mắc chứng khó nuốt vùng hầu họng gặp khó khăn khi bắt đầu nuốt và kèm theo ho, nghẹt thở hoặc trào ngược mũi. Chất lượng lời nói có thể có giọng mũi. Chứng khó nuốt vùng hầu họng có liên quan đến đột quỵ, bệnh Parkinson hoặc các rối loạn thần kinh cơ lâu dài khác. Tổn thương cấu trúc cục bộ ít phổ biến hơn. Chứng khó nuốt thực quản thường gây ra cảm giác thức ăn dính ở cổ họng hoặc ngực. Rối loạn vận động và tắc nghẽn cơ học là phổ biến. Một số thuốc có liên quan đến tổn thương niêm mạc thực quản trực tiếp, trong khi những thuốc khác có thể làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới và gây trào ngược.

Biểu hiện lâm sàng

Bệnh nhân mắc chứng khó nuốt thần kinh cơ dần dần gặp khó khăn trong việc nuốt thức ăn đặc và chất lỏng. Thực phẩm lạnh thường làm trầm trọng thêm vấn đề. Bệnh nhân có thể thành công trong việc tống thức ăn ra ngoài bằng cách nuốt lặp đi lặp lại, bằng cách thực hiện nghiệm pháp Valsalva hoặc bằng cách thay đổi tư thế. Họ có nhiều khả năng bị đau khi nuốt hơn những bệnh nhân bị tắc nghẽn đơn giản. Co thắt tâm vị, xơ cứng bì và co thắt thực quản lan tỏa là những nguyên nhân phổ biến nhất của rối loạn vận động thần kinh cơ. Bệnh lý tắc nghẽn thường liên quan đến chứng khó nuốt thức ăn đặc chứ không phải chất lỏng. Bệnh nhân có thể đẩy thức ăn qua thực quản bằng cách thực hiện thao tác Valsalva, hoặc họ có thể nôn ra thức ăn khó tiêu. Khó nuốt tiến triển nhanh trong thời gian vài tháng gợi ý ung thư biểu mô thực quản. Sụt cân là dấu hiệu dự đoán nhiều hơn về một tổn thương tắc nghẽn cơ học. Hẹp dạ dày, ung thư biểu mô và vòng Schatzki là những tổn thương tắc nghẽn chủ yếu.

Bài viết cùng chuyên mục

Ho ra máu: phân tích triệu chứng

Bất kể tỷ lệ là bao nhiêu, bước đầu tiên trong đánh giá là phân biệt xem bệnh nhân có ho ra máu thực sự hay chảy máu từ nguồn khác, ví dụ: nôn ra máu hoặc ho giả ra máu.

Ho ra máu: đánh giá các nguyên nhân thường gặp

Phù phổi có thể gây khạc đàm bọt hồng nhưng khó thở hầu như luôn là triệu chứng chủ yếu. Các nguyên nhân khác bao gồm tăng áp phổi, rối loạn đông máu, hít phải dị vật, chấn thương ngực, u hạt Wegener và hội chứng Goodpasture.

Bệnh nhân hen phế quản cấp: những đánh giá bổ sung khi thăm khám

Đặc điểm cần quan tâm, ví dụ hen gần tử vong trước đó, kém dung nạp điều trị. Nếu như những đặc điểm nặng vẫn tiếp tục, theo dõi ở môi trường chăm sóc tích cực với đánh giá lặp lại với các chỉ số SpO2, PEFR.

Giảm bạch cầu trung tính: phân tích triệu chứng

Ba quá trình cơ bản dẫn đến giảm bạch cầu trung tính mắc phải bao gồm giảm sản xuất, tăng cường phá hủy ngoại vi và tổng hợp bạch cầu trung tính trong nội mạc mạch máu hoặc mô.

Men gan tăng cao: phân tích triệu chứng

Các men gan (aminotransferase) là các enzym tế bào được tìm thấy trong tế bào gan; chúng được giải phóng vào huyết thanh do tổn thương tế bào gan, do đó làm tăng nồng độ trong huyết thanh từ mức cơ bản thấp.

Tốc độ máu lắng và Protein phản ứng C: phân tích triệu chứng

ESR và CRP hiện là các chỉ số được sử dụng rộng rãi nhất về phản ứng protein giai đoạn cấp tính được sử dụng để phát hiện các bệnh liên quan đến nhiễm trùng cấp tính và mãn tính, viêm nhiễm, chấn thương, phá hủy mô, nhồi máu và ung thư tiên tiến.

Định hướng chẩn đoán tiêu chảy

Tiêu chảy cấp dưới hai tuần thường do nhiễm trùng gây ra, đôi khi có liên quan đến việc sử dụng thuốc hoặc bệnh cảnh đầu tiên của bệnh lý ruột viêm, tiêu chảy mạn tính có thể là biểu hiện của bệnh lý ruột viêm, ung thư đại trực tràng.

Tiểu máu: phân tích triệu chứng

Tiểu máu đại thể với sự đổi màu đỏ rõ ràng, lớn hơn 50 tế bào hồng cầu/trường năng lượng cao hoặc tiểu máu vi thể được phát hiện bằng que nhúng sau đó kiểm tra bằng kính hiển vi.

Sưng bìu: phân tích đặc điểm triệu chứng lâm sàng

Cân nhắc cận lâm sàng thám xét ban đầu với siêu âm bìu nếu bệnh cảnh lâm sàng gợi ý chẩn đoán thay thế như viêm tinh hoàn mào tinh, ví dụ dịch mủ niệu đạo, đau khu trú ở mào tinh, tuổi trên 30.

Khối u ở vú: phân tích triệu chứng

Đánh giá khối u ở vú nên bắt đầu bằng việc hỏi bệnh sử đầy đủ và khám thực thể. Điều quan trọng là phải xác định nguy cơ mắc bệnh ung thư vú của bệnh nhân.

Các xét nghiệm cơ bản: chỉ định khi thăm khám bệnh

Các xét nghiệm được khuyến cáo cho những bối cảnh lâm sàng khác được trình bày ở các bệnh tương ứng. Trong một số bệnh cũng cung cấp thêm những hướng dẫn chi tiết cách tiếp cận kết quả xét nghiệm.

Loãng xương: phân tích triệu chứng

Sự mất cân bằng hoạt động của nguyên bào xương và nguyên bào xương có thể do một số tình trạng liên quan đến tuổi tác và bệnh tật gây ra, thường được phân loại là loãng xương nguyên phát và thứ phát.

Sốt: các nguyên nhân thường gặp gây sốt

Sốt thường xảy ra như một phần của đáp ứng pha cấp do nhiễm trùng. Nhiễm trùng gây ra một đáp ứng viêm hệ thống có tỉ lệ tử vong đáng kể và cần phải được nhận diện và điều trị kịp thời. Nguyên nhân khác có thể gây ra sốt là bệnh ác tính, bệnh lý mô liên kết.

Phân tích triệu chứng đau đầu để chẩn đoán và điều trị

Đau đầu thường được phân loại thành các loại nguyên phát và thứ phát với hệ thống phân loại quốc tế về rối loạn đau đầu, phiên bản thứ hai.

Mất ý thức thoáng qua: phân tích triệu chứng lâm sàng

Xem như là mất ý thức thoáng qua nếu nhân chứng xác định có một khoảng thời gian không có đáp ứng, bệnh nhân mô tả thức dậy hoặc tỉnh lại trên mặt đất, đặc biệt không có ký ức về việc té ngã gì trước đó, hoặc có tổn thương mặt.

Phân tích triệu chứng mệt mỏi để chẩn đoán và điều trị

Mệt mỏi có thể là do vấn đề y tế, bệnh tâm thần hoặc các yếu tố lối sống, trong một số trường hợp, nguyên nhân không bao giờ được xác định.

Sa sút trí tuệ: phân tích để chẩn đoán và điều trị

Sa sút trí tuệ là một hội chứng hơn là một căn bệnh, nguyên nhân và sinh lý bệnh có thể khác nhau rất nhiều, hầu hết các loại sa sút trí tuệ phổ biến hơn đều tiến triển.

Nốt phổi đơn độc: phân tích triệu chứng

Nốt phổi đơn độc được coi là một nốt mờ trên phim X quang đơn độc có hình cầu và giới hạn rõ, đường kính nhỏ hơn 3 cm, bao quanh bởi phổi và không kèm theo xẹp phổi, phì đại rốn phổi hoặc tràn dịch màng phổi.

Suy tim sung huyết: phân tích triệu chứng

Nguyên nhân của suy tim khác nhau tùy thuộc vào chức năng thất trái (phân suất tống máu thất trái giảm hoặc bảo tồn), bên trái hoặc bên phải, hoặc cấp tính hoặc mãn tính.

Chóng mặt và choáng váng: các nguyên nhân

Thỉnh thoảng, thay đổi ý thức thoáng qua hay khiếm khuyết thần kinh khu trú được mô tả như là choáng váng. Tuy nhiên hầu hết bệnh nhân với choáng váng có chóng mặt, đau đầu nhẹ, muốn xỉu/ cảm giác mất thăng bằng.

Viêm họng: phân tích triệu chứng

Viêm họng bao gồm nhiều loại nguyên nhân, nhưng phổ biến nhất ở những người có khả năng miễn dịch bình thường là viêm họng nhiễm trùng cấp tính, chủ yếu là do virus.

Trầm cảm: phân tích để chẩn đoán và điều trị

Để được chẩn đoán mắc bệnh trầm cảm, bệnh nhân phải trải qua năm triệu chứng trở lên và phải có tâm trạng chán nản và hoặc giảm hứng thú trong 2 tuần.

Lú lẫn mạn tính: đánh giá về tình trạng lâm sàng

Thực hiện CT sọ não ở mỗi bệnh nhân biểu hiện lú lẫn mãn tính. Nó có thể giúp phát hiện được các nguyên nhân hồi phục được như xuất huyết dưới nhện, hoặc não úng thủy áp lực bình thường hoặc gợi ý các yếu tố nguyên nhân gây bệnh như bệnh mạch máu.

Yếu chi trong đột quỵ: đánh giá dấu hiệu lâm sàng và cận lâm sàng

Chụp hình ảnh thần kinh để phân biệt đột quỵ xuất huyết não với đột quỵ nhồi máu não và để loại trừ các bệnh lý không đột quỵ, ví dụ tổn thương choán chỗ.

Khai thác tiền sử: hướng dẫn khám bệnh

Những thông tin chi tiết về tiền sử sử dụng thuốc thường được cung cấp tốt hơn bởi lưu trữ của bác sĩ gia đình và những ghi chú ca bệnh hơn là chỉ hỏi một cách đơn giản bệnh nhân, đặc biệt lưu tâm đến các kết quả xét nghiệm trước đây.