Chứng khó nuốt: phân tích triệu chứng

2023-03-07 10:10 AM

Rối loạn chuyển thức ăn qua cơ vòng thực quản trên gây các triệu chứng ở hầu họng, và rối loạn nhu động hoặc cản trở dòng thức ăn qua thực quản gây khó nuốt ở thực quản.

Biên tập viên: Trần Tiến Phong

Đánh giá: Trần Trà My, Trần Phương Phương

Chứng khó nuốt là một triệu chứng phổ biến trong thực hành chăm sóc ban đầu, đặc biệt là ở người già. Có tới 10% người lớn trên 60 tuổi, 25% bệnh nhân nhập viện và 30–40% bệnh nhân tại viện dưỡng lão gặp vấn đề về nuốt; 7% người Mỹ sẽ bị chứng khó nuốt trong đời.

Các vấn đề về nuốt thực thể xảy ra ở hai vị trí chính: ở hầu họng khi bắt đầu phản xạ nuốt hoặc ở thực quản với lực đẩy thức ăn. Rối loạn vận chuyển thức ăn qua cơ vòng thực quản trên vào thực quản gây ra các triệu chứng khó nuốt ở hầu họng, và rối loạn nhu động hoặc các tình trạng cản trở dòng thức ăn qua thực quản gây ra các triệu chứng khó nuốt ở thực quản. Tắc nghẽn cơ học hoặc rối loạn vận động thần kinh cơ xảy ra ở cả vùng hầu họng và thực quản.

Đánh giá đặc điểm

Việc chọn nghiên cứu tốt nhất phụ thuộc vào nhiều yếu tố bao gồm tuổi, mức độ khởi phát, bệnh đi kèm và sự sẵn có của các phương thức xét nghiệm trong cộng đồng.

Khai thác bệnh sử cẩn thận xác định được 80–85% nguyên nhân bằng cách phân biệt xem chứng khó nuốt là do vị trí hầu họng hay thực quản và liệu nó có tính chất tắc nghẽn hay thần kinh cơ. Thời gian khởi phát, mức độ nghiêm trọng và thời gian khó nuốt kết hợp với các câu hỏi về các triệu chứng liên quan có thể giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt. Lịch sử tiêu thụ rượu và thuốc lá cung cấp thông tin quan trọng. Điều quan trọng là phải có được một lịch sử y tế kỹ lưỡng trong quá khứ để đánh giá bệnh trào ngược dạ dày thực quản, ung thư hoặc xạ trị, tình trạng suy giảm miễn dịch và các vấn đề y tế khác liên quan đến chứng khó nuốt như xơ cứng bì. Thuốc có thể gây tổn thương trực tiếp thực quản, rối loạn nhu động, giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới kèm theo trào ngược, hoặc khô miệng dẫn đến chứng khó nuốt.

Việc kiểm tra nên tập trung vào đầu, mắt, tai, mũi và họng (HEENT), cổ và hệ thống thần kinh. Khám phổi cũng rất quan trọng để đánh giá hít sặc, một biến chứng có thể xảy ra của chứng khó nuốt. Tuy nhiên, khám thường cung cấp thông tin hạn chế trừ khi bệnh nhân đã trải qua một tai biến mạch máu não rõ ràng. Phản xạ nôn cũng ít được sử dụng vì điều này không có ở 13% bệnh nhân không nuốt khó.

Một số xét nghiệm sàng lọc được chỉ định trong việc đánh giá chứng khó nuốt trừ khi tiền sử hoặc kết quả khám lâm sàng cho thấy khác.

Nghiên cứu hình ảnh thường được yêu cầu để chẩn đoán xác định. Theo Tiêu chí Phù hợp của Bác sĩ X quang Hoa Kỳ đối với chứng khó nuốt, chụp X-quang thực quản hai pha thường thích hợp để đánh giá chứng khó nuốt ở hầu họng hoặc dưới xương ức không rõ nguyên nhân. Chụp X-quang hai mặt phẳng cũng thường được thực hiện. Ngoài ra, đo áp suất và nội soi (nội soi thanh quản mũi họng hoặc nội soi đường tiêu hóa trên) nên được xem xét tùy thuộc vào các yếu tố lâm sàng khác nhau, nhưng nói chung không nên thực hiện trước khi nghiên cứu barium. Nội soi nhạy hơn (92% so với 54%) và cụ thể hơn (100% so với 91%) so với chụp X quang đường tiêu hóa trên cản quang kép và cũng thường cho phép sinh thiết tổn thương hoặc các thủ thuật điều trị như nong, nhưng cũng đắt hơn và xâm lấn.

Chẩn đoán phân biệt

Việc chẩn đoán chứng khó nuốt tập trung vào câu trả lời cho hai câu hỏi: chứng khó nuốt ở vùng hầu họng hay thực quản? Nó có bản chất là thần kinh cơ hay tắc nghẽn? Bệnh nhân mắc chứng khó nuốt vùng hầu họng gặp khó khăn khi bắt đầu nuốt và kèm theo ho, nghẹt thở hoặc trào ngược mũi. Chất lượng lời nói có thể có giọng mũi. Chứng khó nuốt vùng hầu họng có liên quan đến đột quỵ, bệnh Parkinson hoặc các rối loạn thần kinh cơ lâu dài khác. Tổn thương cấu trúc cục bộ ít phổ biến hơn. Chứng khó nuốt thực quản thường gây ra cảm giác thức ăn dính ở cổ họng hoặc ngực. Rối loạn vận động và tắc nghẽn cơ học là phổ biến. Một số thuốc có liên quan đến tổn thương niêm mạc thực quản trực tiếp, trong khi những thuốc khác có thể làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới và gây trào ngược.

Biểu hiện lâm sàng

Bệnh nhân mắc chứng khó nuốt thần kinh cơ dần dần gặp khó khăn trong việc nuốt thức ăn đặc và chất lỏng. Thực phẩm lạnh thường làm trầm trọng thêm vấn đề. Bệnh nhân có thể thành công trong việc tống thức ăn ra ngoài bằng cách nuốt lặp đi lặp lại, bằng cách thực hiện nghiệm pháp Valsalva hoặc bằng cách thay đổi tư thế. Họ có nhiều khả năng bị đau khi nuốt hơn những bệnh nhân bị tắc nghẽn đơn giản. Co thắt tâm vị, xơ cứng bì và co thắt thực quản lan tỏa là những nguyên nhân phổ biến nhất của rối loạn vận động thần kinh cơ. Bệnh lý tắc nghẽn thường liên quan đến chứng khó nuốt thức ăn đặc chứ không phải chất lỏng. Bệnh nhân có thể đẩy thức ăn qua thực quản bằng cách thực hiện thao tác Valsalva, hoặc họ có thể nôn ra thức ăn khó tiêu. Khó nuốt tiến triển nhanh trong thời gian vài tháng gợi ý ung thư biểu mô thực quản. Sụt cân là dấu hiệu dự đoán nhiều hơn về một tổn thương tắc nghẽn cơ học. Hẹp dạ dày, ung thư biểu mô và vòng Schatzki là những tổn thương tắc nghẽn chủ yếu.

Bài viết cùng chuyên mục

Đau cổ: phân tích triệu chứng

Các triệu chứng chính liên quan đến cổ là các triệu chứng ở rễ, chẳng hạn như dị cảm, mất cảm giác, yếu cơ, có thể cho thấy chèn ép rễ thần kinh.

Dáng đi bất thường: phân tích triệu chứng bệnh lý

Sự tầm soát dáng đi nhạy cho việc phát hiện những bất thường về thần kinh vận động, cảm giác và hệ cơ xương ở chi dưới bởi vì bước đi là một hoạt động phối hợp phức tạp so với các test chức năng thần kinh.

Đau thắt lưng: phân tích bệnh cảnh lâm sàng

Thông qua tiền sử và thăm khám lâm sàng kèm theo chụp hình ảnh cột sống rất quan trọng để xác định xem bệnh nhân đau thắt lưng có bệnh học nghiêm trọng và/ hoặc có thể chữa trị được hay không.

Brain natriuretic peptide: phân tích triệu chứng

Brain natriuretic peptide cung cấp một cách để chẩn đoán và quản lý điều trị suy tim sung huyết và một loạt các bệnh khác có ảnh hưởng thứ phát đến tim.

Giảm bạch cầu trung tính: phân tích triệu chứng

Ba quá trình cơ bản dẫn đến giảm bạch cầu trung tính mắc phải bao gồm giảm sản xuất, tăng cường phá hủy ngoại vi và tổng hợp bạch cầu trung tính trong nội mạc mạch máu hoặc mô.

Điện tâm đồ trong đau thắt ngực không ổn định/ nhồi máu cơ tim không ST chênh lên

Sóng T đảo ngược có thể là bằng chứng điện tâm đồ của thiếu máu. Sóng T âm sâu đối xứng ở chuyển đạo trước tim gợi ý tắc nghẽn nghiêm trọng gốc động mạch vành trái, những những biểu hiện khác ít đặc hiệu hơn.

Cơ sở khoa học và quan sát trong lập luận chẩn đoán bệnh lý

Đây là một trong những phần quan trọng nhất, vì nó xem xét các phương pháp và khái niệm đánh giá các dấu hiệu và triệu chứng liên quan đến lý luận chẩn đoán.

Nhìn đôi: phân tích triệu chứng

Nhìn đôi xảy ra khi cảnh trước mắt dưới dạng hai hình ảnh khác nhau, quá trình lập bản đồ bình thường không thể xảy ra và bộ não cảm nhận được hai hình ảnh chồng lên nhau.

Phát ban toàn thân cấp: phân biệt các bệnh cảnh lâm sàng

Bài viết này nhằm cung cấp một cách tiếp cận từng bước để xác định được những trường hợp ban da toàn thân cấp là những cấp cứu trong da liễu cần được hỏi ý kiến chuyên khoa da liễu và điều trị ngay.

Sốt: các nguyên nhân thường gặp gây sốt

Sốt thường xảy ra như một phần của đáp ứng pha cấp do nhiễm trùng. Nhiễm trùng gây ra một đáp ứng viêm hệ thống có tỉ lệ tử vong đáng kể và cần phải được nhận diện và điều trị kịp thời. Nguyên nhân khác có thể gây ra sốt là bệnh ác tính, bệnh lý mô liên kết.

Đau thắt lưng: phân tích triệu chứng

Nguyên nhân của cơn đau là không đặc hiệu ở phần lớn những người bị đau thắt lưng cấp tính; vấn đề nghiêm trọng là rất hiếm, thường tự giới hạn, nhưng chẩn đoán phải loại trừ các nguyên nhân hiếm gặp.

Lú lẫn: mê sảng và mất trí

Chẩn đoán phân biệt mê sảng thường rộng và gặp trong bệnh nhân có não dễ bị tổn thương, bao gồm hầu hết các bệnh lý cơ thể cấp tính, sang chấn tinh thần hay các chấn thương do môi trường bên ngoài gây ra.

Thiếu vitamin D: phân tích triệu chứng

Khi sự hấp thụ canxi ở ruột không cung cấp đủ canxi để duy trì mức canxi máu bình thường, Vit D sẽ ức chế các tế bào tạo xương và kích hoạt các tế bào hủy xương để huy động canxi từ xương.

Rối loạn cương dương: phân tích triệu chứng

Rối loạn cương dương, trước đây thường được gọi là bất lực, được định nghĩa là không có khả năng đạt được hoặc duy trì sự cương cứng đủ để giao hợp, về bản chất là một chẩn đoán do bệnh nhân xác định.

Đau vùng chậu mãn tính: phân tích triệu chứng

Bất kỳ cấu trúc giải phẫu nào ở bụng hoặc xương chậu đều có thể góp phần gây ra đau vùng chậu mãn tính, sẽ rất hữu ích nếu cố gắng phân loại cơn đau là do phụ khoa hay không.

Hỏi bệnh và thăm khám bệnh nhân béo phì

Thừa cân hoặc béo phì làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh và tử vong do tăng huyết áp, đái tháo đường týp 2, rối loạn lipid máu, bệnh động mạch vành, đột quỵ, sỏi mật, viêm xương khớp, các vấn đề về hô hấp.

Chóng mặt và choáng váng: các nguyên nhân

Thỉnh thoảng, thay đổi ý thức thoáng qua hay khiếm khuyết thần kinh khu trú được mô tả như là choáng váng. Tuy nhiên hầu hết bệnh nhân với choáng váng có chóng mặt, đau đầu nhẹ, muốn xỉu/ cảm giác mất thăng bằng.

Đau đầu: đánh giá triệu chứng lâm sàng biểu hiện màng não

Nhận diện bệnh nhân viêm màng não do vi khuẩn là ưu tiên hàng đầu cho phép điều trị kháng sinh nhanh chóng để cứu sống bệnh nhân. Bệnh nhân có thể thiếu các biểu hiện kinh điển nhưng hầu hết các trường hợp sẽ có ít nhất một biểu hiện.

Mệt mỏi: đánh giá các nguyên nhân tinh thần và thể chất

Bệnh sử khai thác cẩn thận có thể cho thấy rằng vấn đề thực tế không chỉ là mệt mỏi, chẳng hạn hụt hơi, nên được tiếp tục kiểm tra. Nếu có các đặc điểm khu trú hoặc đặc hiệu hơn, chẳng hạn ho ra máu, sốt, vàng da lộ rõ, nên được tập trung đánh giá đầu tiên.