Bổ thể: ý nghĩa lâm sàng chỉ số xét nghiệm

Chỉ định xét nghiệm

Để làm rõ đặc điểm của tình trạng thiếu hụt bẩm sinh hay để đánh giá chính xác một quá trình bệnh lý miễn dịch mà bổ thể đóng vai trò như một chất trung gian hay một yếu tố đóng góp vào quá trình bệnh lý.

Cách lấy bệnh phẩm xét nghiệm bổ thể

Xét nghiệm được thực hiện trên huyết thanh. Không nhất thiết yêu cầu bệnh nhân cần phải nhịn ăn trước khi lấy máu làm xét nghiệm. Nếu cần chuyển bệnh phẩm tới phòng xét nghiệm ở xa, cần bảo quản mẫu bệnh phẩm trong đá lạnh.

Giá trị bình thường của bổ thể

C₃: 83 - 177 mg/d L hay 0,83 - 1,77 g/L

C₄: 15 - 45 mg/dl hay 0,15 - 0,45 g/L.

Tăng nồng độ C₃ máu

Các nguyên nhân chính thường gặp

Nhiễm trùng.

Tinh trạng viêm.

Bệnh lý ung thư có di căn.

Các bệnh lý gây hoại tử.

Thấp tim.

Viêm khớp dạng thấp.

Tăng nồng độ C₄ máu

Các nguyên nhân chính thường gặp

Ung thư.

Viêm khớp dạng thấp ở thiếu niên.

Viêm đốt sống do bệnh thấp (rheumatoid spondylỉtls).

Giảm nồng độ C₃ máu

Các nguyên nhân chểnh thường gặp

Thiếu máu.

Viêm tiểu cầu thận cấp (acute glomerulonephrỉtis).

Chán ăn tinh thần (anorexia nervosa).

Các tình trạng đau khớp.

Bệnh Celiac.

Bệnh lý gan (Vd: viêm gan mạn thể hoạt động, bệnh lý gan mạn tính, xơ gan).

Thiếu hụt C₃ bẩm sinh.

Đông máu rải rác trong lòng mạch (CIVD hay DIC).

Bệnh phức hợp miễn dịch.

Suy dinh dưỡng.

Đa u tủy xương (myeloma).

Bệnh xơ cứng rải rác (multiple sclerosis).

Thải bỏ thận ghép.

Nhiễm trùng huyết.

Bệnh huyết thanh.

Viêm nội tâm mạc bán cấp do vi khuẩn.

Bệnh lupus ban đỏ hệ thống.

Hội chứng urê máu cao.

Giảm nồng độ C₄ máu

Cắc nguyên nhân chỉnh thường gặp

Viêm gan mạn thể hoạt động.

Thiếu hut C₄ bẩm sinh.

Bệnh có globulin tủa lạnh trong máu (cryoglobulinemia).

Viêm tiểu cẩu thận (glomerulonephritis).

Phù mạch di truyền (hereditary angioedema).

Bệnh phức hợp miễn dịch.

Viêm cầu thận lupus.

Thải bỏ thận ghép.

Bệnh huyết thanh.

Viêm nội tâm mạc bán cấp do vi khuẩn.

Bệnh lupus ban đỏ hệ thống.

Nhận định chung và ý nghĩa lâm sàng xét nghiệm bổ thể

Nhận định chung

Thuật ngữ bổ thể (complement) dùng để chỉ 20 loại β-globulin huyết thanh. Các protein này là một bộ phận của hệ thống đáp ứng miễn dịch tham gia vào các phản ứng kháng nguyền - kháng thể trong cơ thể. Hệ thống bổ thể cần thiết đối với quá trình thực bào (phagocytosis), phá hủy các vi khuẩn ngoại lai và trung gian cho đáp ứng viêm toàn thể.

Hoạt hóa dây chuyển cùa hệ thống bổ thể có thể diễn ra qua 2 con đường:

1. Con đường cổ điển (classic pathway): theo con đường này quá trình hoạt hóa bổ thể được kích thích bởi đáp ứng kháng nguyên-kháng thể.

2. Con đường hoạt hóa tắt (alternate pathway): theo con đường này, polysaccharid, nội độc tố hay các globulin miễn dịch là các tác nhân kích hoạt.

Bất kể được hoạt hóa theo con đường nào, sản phẩm cuối cùng được tạo ra sẽ là một phức chất protein có khả năng phá hủy màng tế bào của kháng nguyên.

Để đánh giá chức năng của hệ thống bổ thể và để xác định sự thiếu hụt của các protein này có góp phần làm tăng khả năng nhiễm trùng hay làm tăng hoạt động tự miễn hay không, hai thành phần chính của hệ thống bổ thể (C₃ và C₄) thường được định lượng. C₃ có liên quan với cả con đường cổ điển và con đường thay thế và chiếm khoảng 70% tổng các bổ thể. C₄ chỉ cổ liên quan với con đường cổ điển.

Trong điểu kiện bình thường, lượng bổ thể trong huyết thanh phản ánh một tình trạng cân bằng giữa quá trình tổng hợp và quá trình dị hóa (hay quá trình sử dụng) các bổ thể. Tình trạng tổng hợp bổ thể tăng lên ở tất cả các bệnh lý nhiễm trùng có viêm hay có u tấn sinh, trong khi mang thai hay sau một can thiệp ngoại khoa. Tình trạng suy tế bào gan sẽ gây giảm bổ thể máu. Tương tự, tất cả các tình trạng gây mất protein (qua đường tiêu hóa, hay tiết niệu) cũng gây giảm bổ thể máu. Vì vậy, phân tích kết quả nồng độ bổ thể máu cần so sánh với nồng độ albumin máu. Cuối cùng, cần ghi nhận là bệnh nhân có nồng độ bổ thể huyết thanh bình thường cũng không thể loại trừ được bệnh nhân không bị mắc một bệnh lý có liên quan với vai trò sình bệnh của bổ thể (Vd: trong trường hợp thiếu máu tự miễn, bổ thể rất thường thấy là trong giởi hạn bình thường).

Các yếu tố góp phần làm tháy đổi kết quả xét nghiệm bổ thể

Mẫu bệnh phẩm bị vỡ hồng cầu sẽ làm thay đổi kết quả xét nghiệm.

Ý nghĩa lâm sàng của xét nghiệm bổ thể

Xét nghiệm cho phép xác đỉnh các bệnh nhân có tình trạng thiếu hụt bẩm sinh bổ thể máu.

Xét nghiệm đầu tiên và không thể thiếu là đánh giá hoạt tính gây tan máu toàn thể của hệ thống bổ thể.

Hoàn toàn không thấy có hoạt tính tan máu giúp hướng tới tình trạng khiếm khuyết bẩm sinh của một hay nhiều yếu tố bổ thể.

Khi hoạt tính gây tan máu toàn thể bị giảm, cần tiến hành định lượng yếu tố C₃ và C₄ bổ thể. Khi con đường cổ điển bị tác động cả hal yếu tố C₃ và C₄ đều bị giảm. Trong trường hợp con đường thay thế được hoạt hóa, C₄ sẽ bình thường và C₃ bị giảm.

Xét nghiệm cho phép đánh giá bệnh nhân có bệnh lý miễn dịch trong đó bổ thể đóng vai trò một chất trung gian hay là một bằng chứng cho quá trình bệnh lý này.

Các khiếm khuyết bẩm sinh thường kết hợp với hội chứng lupus và/hoặc tăng mẫn cảm đặc biệt với một số nhiễm trùng.