Rối loạn huyết áp động mạch

Điều hòa huyết áp

Áp lực máu trong động mạch phụ thuộc những yếu tố:

Lực co bóp của tim: Khi tim bóp sẽ chuyển cho máu một áp lực, nếu tim bóp mạnh  và lưu lượng máu tăng làm tăng huyết áp tăng.

Vai trò mạch máu và sự điều hoà của các thần kinh vận mạch: Máu chảy trong mạch luôn luôn ma sát vào thành mạch, huyết áp động mạch, nhất là huyết áp tối thiểu chịu ảnh hưởng của sức cản thành mạch này rất nhiều, có thể nói rằng huyết áp tối thiểu là huyết áp của hệ mạch máu. Vì vậy nếu động mạch mềm mại dễ chun giãn thì máu dễ qua và huyết áp thấp, còn trường hợp động mạch cứng rắn, ít chun giãn (ví dụ ở người già)  thì sức cản lớn, huyết  áp tăng.

Diện tích mặt cắt của động mạch cũng ảnh hưởng đến huyết áp, diện tích mặt cắt này cũng thay đổi do hiện tượng co mạch và giãn mạch. Khi mạch giãn thì huyết áp giảm.

Khối lượng máu trong lòng mạch: Tuy huyết quản có tính đàn hồi nhưng dung tích cũng chỉ có hạn nên lượng máu nhiều cũng làm huyết áp tăng, nếu lượng máu giảm thì huyết áp giảm.

Trong 3 yếu tố này thì yếu tố  quan trọng nhất là vai trò của các hoạt động thần kinh điều hoà vận mạch.

Sự thay đổi huyết áp

Bình thường huyết áp trung bình ở người lớn của Việt Nam là:

Số tối đa 110 mmHg (giới hạn từ 90mmHg - 140mmHg).

Số tối thiểu 70mmHg (giới hạn từ 50mmHg - 90mmHg).

(Theo tài liệu nghiên cứu của khoa nội bệnh viện Bạch Mai điều tra nên 10.000 trường hợp).

Những thay đổi sinh lý

Giới và tuổi: Nữ giới có huyết áp thấp hơn ở nam giới khoảng 5 milimet thuỷ ngân, ở trẻ em huyết áp thấp nhiều so với áp thấp người lớn.

Người già huyết áp cao hơn người lớn từ 10mmHg - 20mmHg.

Sinh hoạt: Khi lao động, huyết áp tăng lên, khi gắng sức cũng vậy, ta phải nín thở, ngậm mồm ép không khí trong lồng ngực khá mạnh nên huyết áp lên cao, sau gắng sức huyết áp dần trở về bình thường.

Tư thế: Ở tư thế đứng huyết áp cao hơn tư thế nằm khoảng 10mmHg đến 20mmHg

Ảnh hưởng của kinh nguyệt và thai ngén. Trước khi có kinh huyết áp hơi tăng, khi có thai, tử cung to, ngăn cản tuần hoàn, huyết áp tăng, sau khi đẻ huyết áp giảm  rồi trở lại bình thường.

Ảnh hưởng của tiêu hoá: Ngay sau khi ăn huyết áp tăng. Khi thức ăn tiêu hoá thì huyết áp giảm.

Ảnh hưởng của thần kinh: Cảm xúc nhiều, lao động trí óc căng thẳng, sự lo lắng, đều làm cao huyết áp, đó là nguyên nhân trong bệnh tăng huyết áp.

Huyết áp thay đổi tuỳ theo nơi đo: Huyết áp động mạch cánh tay, hai bên có thể chênh lệch nhau 5mmHg. Huyết áp ở động mạch khoeo cao từ 20mmHg đến  40mmHg so với huyết áp động mạch cánh tay.

Tăng huyết áp động mạch

Khi huyết áp tối đa lớn hơn 140mmHg và/hoặc huyết áp tối thiểu lớn hơn 90mmHg thì coi là bị tăng huyết áp.

Chẩn đoán xác định tăng huyết áp

Hỏi.

Triệu chứng chức năng: Người bệnh thường bị nhức đầu sau gáy, có khi nhức cả đầu, hay thoáng quên, kém trí nhớ, ở người nhiều tuổi có thể gặp các  triệu chứng hoa mắt, cảm giác như ruồi bay qua mắt, đầu ngón tay, ngón chân tê như có cảm giác kiến bò trên ngón, triệu chứng này hay gặp về mùa rét.

Tuy vậy cũng có trường hợp người bệnh ở giai  đoạn âm thầm không thể hiện rõ rệt triệu chứng, nhiều khi do khám bệnh thường xuyên mà phát hiện bệnh.

Khám.

Khám toàn thân, cần để ý nước da và tầm vóc của người bệnh người tăng huyết áp có thể có triệu chứng đỏ mặt, người to béo. Đo huyết áp thấy hai trị số đầu cao. Đây là triệu chứng quyết  định chẩn đoán (xem phần đo huyết áp).

Tìm các tổn thương phối hợp và biến chứng.

Khám hệ tim mạch (xem bài khám tim mạch): có thể phát hiện thấy người bệnh bị suy tim trái, khó thở hoặc:

Khám tim: thấy nhịp tim nhanh, có thể có tiếng ngựa phi trái, tiếng thừ hai của tim đanh ở ổ động mạch chủ.

Khám mạch: cần chú ý mạch cứng, ngoằn ngoèo, có khi nổi rõ ở thái dương (xơ cứng động mạch).

X quang: Tăng huyết áp dẫn tới to tâm thất trái, trên hình Xquang, thấy cung   ưới trái phình.

Điện tâm đồ: biểu hiện phì đại thất trái.

Thận: Người tăng huyết áp có biến chứng ở thận, thể hiện bằng các triệu chứng:

Rối loạn thải nước tiểu: Người bệnh bị phù, trong nứớc tiểu có nhiều yếu tố bệnh lý như protein, hồng cầu, bạch cầu, trụ hạt.

Thử máu thấy urê máu cao: cần lưu ý là bệnh thận cũng gây tăng huyết áp nên nhiều khi không thể phânbiệt tổn thương thận là hậu phát hay nguyên phát ở người tăng huyết áp.

Mắt: Tổn thương đáy mắt trong bệnh tăng huyết áp chia làm 4 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Xơ hoá nhẹ ở tiểu động mạch, chưa ảnh hưởng đến võng mạc.

Giai đoạn 2: Ảnh động mạch to ra, không đều, xơ hoá từng nơi: chỗ động mạch và tĩnh mạch bắt chéo có hiện tượng động mạch đè bẹp tĩnh mạch (gọi là dấu hiệu bắt chéo hay dấu hiệu Gunn).

Giai đoạn 3: Các tiểu động mạch xơ hẳn và co thắt, phù võng mạc, đã có chất tiết ở võng mạc, xuất huyết từng đám hoặc lan toả, chưa phù gai.

Giai đoạn 4: Những tổn thương ở giai đoạn 3, và có thêm dấu hiệu phù gai: động mạch co lại rất nhỏ. Trong các thể nặng, huyết áp động mạch võng mạc tăng cao có khi vượt  40mmHg so với bình thường (bình thường huyết áp động mạch võng mạc bằng nửa huyết áp tối thiểu ở động mạch cánh tay).

Não, 20% người bệnh cao huyết áp có biến chứng não: người bệnh có thể có những triệu chứng nhẹ như nhức đầu, thoáng quên, thoáng mê, ù tai, hoặc các biến chứng nặng như: Chảy máu màng não, chảy máu não, nhũn não, phù não.

Các bộ phận cần khám để tìm nguyên nhân

Bệnh thận:

Phát hiện các bệnh viêm thận: Hỏi tiền sử và khám xem người bệnh  có bị viêm thận không, thường các người bệnh bị viêm thận cấp sau chuyển sang  viêm thận mạn tính, huyết áp cao dần, nước tiểu thường xuyên có các yếu tố bệnh lý (protein, trụ hạt,  hồng cầu…).

Bệnh thận 1 bên: Sỏi thận, lao thận, ứ nước bể thận, viêm bể thận mạn tính đều có thể gây cao huyết áp, nhưng nếu cắt bỏ thận bị bệnh thì huyết áp xuống ngay và ổn định. Bằng các phương pháp chụp Xquang thận sau khi tiêm chất cản quang vào tĩnh mạch, chụp thận ngược dòng ta sẽ phát hiện được các bệnh thận một bên và quyết định thủ thuật.

Bệnh tuyến nội tiết:

U tuỷ thượng thận: Trong bệnh này huyết áp tăng lên từng cơn rất cao có thể biến chứng não rầm rộ trong cơn.

Bệnh Crushing: Bệnh này sinh ra do cường vỏ tuyến thượng thận, bệnh thường ở phụ nữ (xem chương nội tiết).

Bệnh béo phì: Ở đây huyết áp không tăng nhiều và thay đổi luôn.

Tuổi hết kinh: Huyết áp không cao lắm, chủ yếu tăng số tối đa, sau một thời gian, huyết áp trở lại bình thường.

Bệnh tim:

Bệnh hẹp eo động mạch chủ bẩm sinh: Huyết áp tăng ở chi trên, huyết áp hạ ở chi   ưới, phẫu thuật cắt bỏ đoạn hẹp thì huyết áp trở lại bình thường.

Hở lỗ động mạch chủ: Ở đây số huyết áp tối đa tăng vừa, số tối thiểu thấp, hiệu số chênh lệch cao.

Ở người  thai nghén: Những phụ nữ có thai lần đầu vào khoảng tháng  thứ 7, thứ 8 có thể có tai biến cao huyết áp với các đặc điểm: phù, nước tiểu có protein, huyết áp tăng cao và lên cơn sản giật. Vì vậy với phụ nữ có thai lần đầu cần được theo dõi huyết áp  và tìm protein trong nước tiểu.

Bệnh tăng huyết áp:

Tất cả các trường hợp tăng huyết áp gặp trong 4 trường hợp kể trên là loại tăng huyết áp triệu chứng, nghĩa là tăng huyết áp chỉ là một triệu chứng của bệnh. Còn loại tăng huyết áp thực sự là loại tăng huyết áp  tiên phát chứ không  do các  bệnh trên. Theo học thuyết Páplốp thì nguyên  do của bệnh tăng huyết áp là do rối loạn thần kinh vỏ não làm mất điều chỉnh thần kinh vận mạch. Hệ thống tiểu động mạch co lại gây ra tăng huyết áp. Những sự lo lắng, căng thẳng kéo dài là nguyên nhân thuận lợi để phát bệnh.

Hạ huyết áp động mạch

Khi huyết áp tối đa dưới 90mmHg và huyết áp tối thiểu dưới 50mmHg thì coi là hạ huyết áp

Nguyên nhân

Do cấu tạo cơ thể: Có những người thường xuyên có huyết áp thấp,  nhưng không trở ngại gì trong sinh hoạt, loại náy không có triệu chứng gì, trừ trường hợp bị ngất.

Do các bệnh tim mạch.

Tình trạng sốc bất cứ vì nguyên do gì (ví dụ mất máu vì chấn thương, nôn liên tục, ỉa chảy kéo dài làm mất nước…).

Suy tuyến thượng thận.

Các bệnh nhiễm khuẩn kéo dài hoặc nhiễm khuẩn cấp tính.

Các bệnh gây suy mòn cơ thể (lao, xơ gan, đái tháo đường…)

Xếp loại

Hạ huyết áp kịch phát: Người bệnh ở trong tình trạng sốc có thể dẫn tới truỵ tim mạch, huyết áp hạ rất nhiều vì trương lực mạch máu giảm xuống, người bệnh nhợt nhạt, tuy còn trí giác nhưng mệt mỏi, lãnh đạm, thờ ơ, nằm bất động.

Khám sẽ thấy:

Thân nhiệt hạ.

Chân tay lạnh.

Tim đập yếu, mạch nhỏ nhanh, khó bắt và nhất là:

Huyết áp hạ rất thấp có khi không đo được nữa. Các hoàn cảnh xảy ra hạ huyết áp kịch phát:

Mất máu nhiều do chấn thương, do chảy máu bên trong, ví dụ chảy máu dạ dày, chảy máu trong tăng áp tĩnh mạch cửa, ho ra máu,v.v…

Mất nước nhiều do ỉa chảy nặng, do nôn liên tục.

Các trường hợp nhiễm khuẩn cấp như trong nhiễm khuẩn máu, trong thương hàn.

Các trường hợp sốc phản vệ.

Các trường hợp ngộ độc (asen, hơi độc, đái tháo đường…)

Đợt cấp của các bệnh tim (viêm cơ tim cấp, nhồi máu cơ tim, thấp tim tiến triển, viêm tim toàn bộ, v.v….).

Đợt cấp của bệnh suy tuyến thượng thận.

Hạ huyết áp kéo dài: Người bệnh luôn mệt mõi, dễ ngất, nhất là khi lao động, nhất là lao động chân tay, tinh thần không minh mẫn.

Loại này gặp trong:

Suy tim các loại (thường hạ huyết áp tối đa).

Bệnh hẹp van động mạch chủ (do lượng máu từ tim ra động mạch chủ giảm xuống).

Các trường hợp suy tuyến htượng thận đặc biệt là lao tuyến thượng thận (bệnh Addison).

Các bệnh mạn tính (lao, xơ gan…).

Hạ huyết áp do đứng. Người mắc bệnh này khi đang nằm mà đứng dậy thì huyết áp hạ xuống thấp làm cho người bệnh lịm đi, có khi ngất, đồng thời mạch đập nhanh.

Tất cả các triệu chứng đều qua đi nếu người bệnh lại nằm xuống

Người ta cho rằng do tụ máu ở các tạng, ở chi dưới, đồng htời có rối loạn thần kinh giao cảm làm mất khả năng co mạch nên huyết áp hạ khi người bệnh đứng. Có thể gặp bệnh này ở những người bị cắt đoạn thần kinh giao cảm thắt lưng, những người dãn tĩnh mạch chi dưới quá mức, những người có thai, những người thiếu máu nhược cơ,v.v…khi máu tụ ở các tạng và chi dưới nhiều thì người bệnh bị  thiếu máu não tạm thời, do đó dễ bị ngất.