Phác đồ điều trị sốc nhiễm khuẩn ở trẻ em

Nhận định chung

Sốc nhiễm khuẩn là tình trạng sốc xảy ra như là một biến chứng nặng của nhiễm trùng huyết, nếu không điều trị thích hợp, kịp thời sẽ dẫn đến tổn thương tế bào, tổn thương đa cơ quan đưa đến tử vong.

Nhiễm khuẩn (infection): đáp ứng viêm của cơ thể đối với tác nhân vi sinh vật.

Hội chứng đáp ứng viêm toàn thân (Systemic Inflammatory Response Syndrome - SIRS): hiện diện ít nhất 2 trong 4 tiêu chuẩn sau (trong đó ít nhất có một tiêu chuẩn về nhiệt độ hay số lượng bạch cầu):

+ Sốt > 38,5 ⁰C hoặc hạ thân nhiệt < 36 ⁰C (theo dõi nhiệt độ trung tâm)

+ Tim nhanh theo tuổi hoặc tim chậm ở trẻ dưới 1 tuổi.

+ Thở nhanh theo tuổi.

+ Bạch cầu tăng hoặc giảm theo tuổi (người lớn > 12.000/mm³ hay < 4.000/mm³) hay bạch cầu non > 10%.

Nhiễm khuẩn huyết (sepsis) hay nhiễm khuẩn toàn thân: hội chứng đáp ứng viêm toàn thân, nguyên nhân do nhiễm khuẩn.

Nhiễm khuẩn nặng (severe sepsis): nhiễm khuẩn huyết kèm rối loạn chức năng cơ quan tim mạch hoặc hội chứng suy hô hấp cấp hoặc rối loạn chức năng ít nhất 2 cơ quan còn lại.

Sốc nhiễm khuẩn (septic shock): nhiễm khuẩn huyết kèm rối loạn chức năng cơ quan tim mạch.

Sốc nóng: giảm tưới máu biểu hiện bằng thay đổi tri giác, phục hồi da (refill) mất nhanh (flash), mạch ngoại biên nảy vọt, chìm nhanh (bounding), giảm thể tích nước tiểu < 1 ml/kg/giờ.

Sốc lạnh: giảm tưới máu biểu hiện bằng thay đổi tri giác, refill > 2giây, mạch ngoại biên giảm, chi lạnh ẩm. Thường là giai đoạn cuối của bệnh.

Sốc kháng dịch/sốc kháng dopamin: sốc vẫn còn mặc dù đã truyền > 60 ml/kg (thời gian thích hợp) / khi sốc vẫn còn dù dùng dopamin đến 10 μg/kg/phút.

Sốc kháng catecholamin: sốc vẫn còn mặc dù đã dùng norepinephrin hay epinephrin (liều norepinephrin > 0,1 μg/kg/phút).

Sốc trơ: sốc vẫn tiếp diễn mặc dù đã dùng thuốc tăng sức co bóp, thuốc vận mạch, thuốc dãn mạch, điều chỉnh đường huyết, can xi, điều trị thay thế hormon (tuyến giáp, corticoid và insulin).

Hội chứng rối loạn chức năng đa cơ quan: khi có rối loạn chức năng 2 cơ quan trở lên. Tiêu chuẩn rối loạn chức năng các cơ quan được định nghĩa như sau: Rối loạn chức năng tim mạch: khi bệnh nhi được truyền NaCl 0,9% với liều ≥ 40ml/kg/giờ nhưng huyết áp vẫn giảm hoặc cần dùng vận mạch để duy trì huyết áp trong giới hạn bình thường (dopamin > 5 mg/kg/ph hoặc dobutamin, epinephrine ở bất cứ liều nào) hoặc có 2 tiêu chuẩn (giảm tưới máu) trong các tiêu chuẩn dưới đây:

+ Toan chuyển hóa (BE < - 5 mEq/l) không giải tích được.

+ Lactate máu động mạch > 2 lần trị số bình thường (> 4mmol/l).

+ Thiểu niệu: < 0,5 ml/kg/h.

+ Refill > 5 giây.

+ Nhiệt độ ngoại biên thấp hơn nhiệt độ trung tâm > 3 ⁰C.

Rối loạn chức năng hô hấp: có một trong các tiêu chuẩn sau:

+ PaO₂/FIO₂ < 300 (không có tim bẩm sinh tím hoặc bệnh phổi trước đó).

+ PaCO₂ > 65 torr hoặc tăng > 20 mmHg so với chuẩn.

+ Cần FiO₂ > 50% để duy trì SaO₂ > 92% hoặc cần thông khí cơ học.

Rối loạn chức năng thần kinh: Glasgow < 11điểm hoặc Glasgow giảm ³  3  điểm so với trước đó.

Rối loạn chức năng huyết học: Tiểu cầu < 80.000/mm₃ hoặc INR > 2

Rối loạn chức năng thận: Creatinin ³ 2 lần giới hạn trên theo tuổi.

Rối loạn chức năng gan: Bilirubin > 4 mg/dl (không áp dụng cho sơ sinh) hoặc ALT > 2 lần giới hạn trên theo tuổi.

Phác đồ điều trị sốc nhiễm khuẩn ở trẻ em

Nguyên tắc điều trị

Tiếp cận điều trị theo ABCs.

Điều trị sốc theo mục tiêu.

Kháng sinh.

Điều trị biến chứng.

Điều trị ban đầu sốc nhiễm khuẩn

Mục tiêu cần đạt trong giờ đầu

Tưới máu ngoại biên về bình thường:

refill < 2s, chi ấm, mạch bắt rõ về bình thường theo tuổi, tinh thần trở về bình thường.

CVP 8 - 12 cmH₂O

ScvO₂ ≥ 70%.

Lactate < 2mmol/L.

0 - 5 phút

Nhận biết tình trạng giảm ý thức và tưới máu, thở ô xy lưu lượng cao, thiết lập đường truyền tĩnh mạch hoặc truyền qua xương nếu lấy tĩnh mạch thất bại, xét nghiệm máu.

5 - 15 phút

Truyền dịch Natriclorua 0,9% hoặc Lactate Ringer hoặc với liều 20ml/kg/15 phút hoặc dung dịch cao phân tử có thể lặp lại đến 60ml/kg cho tới khi tình trạng tưới máu cải thiện. Đánh giá đáp ứng sau mỗi lần bù dịch, phát hiện tình trạng quá tải dịch (ran phổi, tĩnh mạch cổ, kích thước gan, sắc môi, sử dụng cơ hô hấp phụ). Điều trị hạ đường huyết, hạ can xi máu nếu có. Bắt đầu sử dụng kháng sinh.

Từ 15 - 60 phút

Đánh giá đáp ứng sốc với liệu pháp truyền dịch nếu thấy:

+ Đáp ứng tốt: cải thiện mạch, huyết áp về bình thường, CVP từ 8 - 12 cmH₂O, refill < 2”, tinh thần, tiểu > 1ml/kg/h, tiếp tục truyền dịch duy trì.

+ Không đáp ứng (sốc kháng truyền dịch): nếu sau 02 lần bù dịch (40 ml/kg) sốc chưa cải thiện sử dụng Dopamine sớm truyền tĩnh mạch (có thể dùng đường ngoại biên/truyền trong xương) liều khởi đầu 5µg/kg/phút, tăng nhanh đến 10µg/kg/phút trong vòng 5 - 10 phút. Cần đặt CVP, và hô hấp hỗ trợ nếu cần thiết. Đánh giá lại nếu không đáp ứng:

+ Sốc lạnh: truyền Adrenaline liều từ 0,05 - 0,3µg/kg/phút.

+ Sốc nóng: truyền Noradrenaline liều từ 0,05 - 0,3µg/kg/phút => nếu vẫn không đáp ứng (sốc kháng với catecholamine).

Huyết áp tâm thu bình thường hoặc huyết áp trung bình ≥ 50 - 60mmHg, ScvO₂ < 70%, truyền Dobutamine 5 - 15µg/kg/phút. Trong trường hợp không có dobutamine, có thể dùng milrinone 0,25 - 1µg/kg/phút. Tác dụng phụ của milrinone: tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim, buồn nôn, nôn, đau bụng, tổn thương gan, giảm tiểu cầu, hạ kali máu. Giảm liều khi suy thận. Không dùng chung ống tiêm hay đường tiêm truyền với furosemide vì gây kết tủa.

Huyết áp tâm thu giảm hoặc huyết áp trung bình < 50 mmHg:

+ ScvO2 < 70%: tăng liều Adrenaline (0,4-1µg/kg/phút).

+ ScvO2 ≥ 70%: truyền Nor-Adrenalin liều 0,1-1µg/kg/phút.

Hydrocortisone liều 50 mg/ m² /ngày hoặc 2 mg/kg/ngày tĩnh mạch chậm chia 4 lần. => Nếu tình trạng sốc vẫn không cải thiện (sốc kháng catecholamine kéo dài) cần khám phát hiện và sử trí tràn dịch màng ngoài tim, tràn khí màng phổi và làm giảm áp lực ổ bụng (nếu > 12 mmHg). Đo cung lượng tim (CO: cardiac output), kháng lực mạch máu hệ thống (SVR: systemic vascular resistance) để hướng dẫn dùng thuốc vận mạch thích hợp ngoài các cathecholamine như vasopressin, terlipressin, levosimendan.

Kháng sinh

Dùng kháng sinh sớm trong giờ đầu nếu nghĩ đến sốc nhiễm khuẩn, trước khi cấy máu. Lựa chọn kháng sinh phổ rộng, bao phủ toàn bộ tác nhân nghi ngờ. Các hướng dẫn chọn kháng sinh trong nhiễm khuẩn huyết dựa trên chứng cứ.

Điều trị khác

Truyền máu và chế phẩm máu: truyền khối hồng cầu nếu Hb < 10 g/dl để giữ Hb ≥ 10 g/dl, hematocrit ≥ 30%. Truyền khối tiểu cầu nếu tiểu cầu < 10.000/mm³, hoặc tiểu cầu < 20.000/mm³ nếu có chảy máu trên lâm sàng, nếu có chỉ định can thiệp thủ thuật/phẫu thuật truyền khối tiểu cầu để đưa tiểu cầu ≥ 50.000/mm³.

Điều trị rối loạn đường máu: giữ đường máu trong giới hạn bình thường (180 mg/dl). Nếu đường máu hạ < 180 mg/dl truyền dung dịch glucose 10% trong natriclorua 0,9% với tỷ lệ 1/1. Nếu tăng đường máu có thể sử dụng Insulin.

Điều chỉnh toan chuyển hóa: khi pH máu < 7,15.

Sử dụng natribicacbonat 4,2%/8,4% với liều 1- 2 mmol/kg.

Sử dụng cocticoit: khi sốc nhiễm khuẩn do não mô cầu hoặc sốc kháng catecholamine. Thuốc sử dụng là hydrocotisol với liều 50 mg/m² /ngày hoặc 2 mg/kg/ngày chia 4 lần cách 6 giờ tiêm tĩnh mạch.

Điều trị bước 2 (sau khi thoát sốc)

Theo dõi phát hiện loại bỏ ổ nhiễm khuẩn (ổ áp xe, hoặc đường vào mạch máu nghi nhiễm khuẩn như catheter).

Điều trị rối loạn chức năng các cơ quan.

Đảm bảo chế độ dinh dưỡng, thực hiện vô khuẩn khi chăm sóc bệnh nhân (thở máy, các đường truyền, các thủ thuật can thiệp) phòng nhiễm khuẩn bệnh viện.