Rối loạn toan kiềm ở trẻ em

Nhận định chung

Cân bằng toan kiềm có vai trò rất quan trọng đối với sự sống còn của cơ thể. Những biến đổi của nồng độ ion H (H⁺) dù rất nhỏ cũng đủ gây ra những biến đổi lớn các phản ứng trong tế bào, thậm chí có thể gây tử vong.

Thuật ngữ và các thông số trong cân bằng toan kiềm

PH

Là logarit âm của nồng độ [H⁺], đo bằng nmol/l.

Bình thường pH từ 7,35 - 7,45: trung bình là 7,4 ± 0,05.

Áp lực riêng phần CO₂ (PCO₂)

Tương ứng với nồng độ CO₂ hoà tan trong huyết tương máu động mạch, đo bằng mmHg.

Bình thường PCO₂ trong máu động mạch là 35 – 45 mmHg,. trung bình là 40 ±  5mmHg.

Nồng độ HCO₃

Thường có 2 giá trị:

Kiềm chuẩn (SB-Standard Bicarbonat): là nồng độ HCO₃ trong huyết tương máu động mạch đo ở điều kiện chuẩn: PCO₃ = 40mmHg, độ bão hoà oxy 100% ở nhiệt độ 37⁰C. Bình thường S.B = 24 ± 2mmol/l.

Kiềm thực: (aB-actual Bicarbonat): là nồng độ [HCO₃] trong máu động mạch đo ở điều kiện thực tế. Bình thường aB là 22 - 26 mmHg.

Kiềm đệm (BB-buffer Base)

Là tổng các anion đệm của máu bao gồm [HCO₃], HbO₂, protein, HPO₄^-, NH₃. bình thường.

Kiềm dư (BE-Base excess)

Là hiệu số của kiềm đệm thực và kiềm đệm trong điều kiện chuẩn. Bình thường BE = 0 ± 2mmol/l.

Áp suất oxy trong máu động mạch (PaO₂)

Bình thường PaO₂ = 80 – 100mmHg.

Độ bão hoà oxy trong máu động mạch (SaO₂)

Trong điều kiện bình thường độ bão hoà oxy là 94 – 100%.

Lưu ý

pH, PaCO₂, PaO₂ đo bằng máy.

Các thông số còn lại có được qua tính toán dựa pH, PCO₂, PO₂, FiO₂, T⁰, Hb.

Do đó, phải ghi các thông số FiO₂, T⁰, Hb của bệnh nhân vào phiếu xét nghiệm thử khí máu để nhập vào máy đo khí máu thì kết quả mới chính xác.

Nếu không ghi, máy ngầm hiểu FiO₂ = 21%, T⁰ = 37⁰C, Hb = 15 g%.

AaDO₂ = P_AO₂ – PaO₂ = FiO₂ (Pb – 47) – P_ACO₂ – PaO₂ = FiO₂ (Pb – 47) – PaCO₂ /R – PaO₂. (R: thương số hô hấp).

Các bước đọc nhanh kết quả khí máu

Bước 1 - đọc pH

pH <  7,35 => toan.

pH  > 7,45 => kiềm.

pH bình thường: tính % thay đổi PCO₂ và HCO₃^- so với trị số bình thường để quyết định rối loạn hô hấp hay chuyển hóa là chính.

Ví dụ 1:

pH: 7,39, PCO₂: 30, HCO₃^-: 16, BE: - 4.

pH: 7,39: bình thường, PCO₂ giảm 25%, HCO₃^- giảm 33%  => toan chuyển hóa là chính.

Ví dụ 2:

pH: 7,45, PCO₂: 30, HCO₃^-: 33, BE: + 6.

pH: 7,45: bình thường, PCO₂ giảm 25%, HCO₃^- tăng 37,5% => kiềm chuyển hóa là chính, kèm kiềm hô hấp.

Ví dụ 3:

pH: 7,38, PCO₂: 50, HCO₃^-: 28, BE: + 2.

pH: 7,38: bình thường, PCO₂ tăng 25%, HCO₃^- tăng 16,6% => toan hô hấp là chính.

Bước 2 - đọc PaCO₂

PaCO₂ thay đổi ngược chiều với pH => rối loạn về hô hấp.

PCO₂ thay đổi cùng chiều với pH => rối loạn về chuyển hóa.

Ví dụ 1:

pH: 7,31, PCO₂: 10, HCO₃^-: 5, BE: - 14, Na⁺ : 123, Cl^- : 99

pH: 7,31 < 7,35: toan, PaCO₂ thay đổi ngược chiều với pH: rối loạn hô hấp => toan hô hấp.

Ví dụ 2:

pH: 7,24, PaCO₂: 60, HCO₃^- : 32, BE: + 2.

pH: 7,24 < 7,35: toan, PaCO₂ thay đổi ngược chiều với pH: rối loạn hô hấp => toan hô hấp.

Bước 3 - đọc kiềm dư (Base Excess:BE)

BE > 2: kiềm chuyển hóa.

BE < - 2: toan chuyển hóa (lưu ý HCO₃^- tùy thuôc vào thay đổ PCO_2, trong khi BE thì không, tính Anion Gap =>  tổng hợp các rối loạn).

Công thức tính Anion gap: AG = Na - (HCO₃^- + Cl^-). Bình thường AG = 12 ± 4 mEq/L.

Phân loại rồi loạn toan kiềm

Phân loại rối loạn toan kiềm

Bảng. Phân loại rối loạn toan kiềm

Sự bù trừ bình thường trong rối loạn toan kiềm

Bảng. Sự bù trừ trong rối loạn toan kiềm

Dựa trên thay đổi từ giá trị bình thường: HCO₃^- = 24 mmol/l, PaCO₂ = 40mmHg.