Y pháp độc chất

Ngày: 29 - 3 - 2013

Trong cuộc sống hàng ngày xung quanh chúng ta có rất nhiều những chất gây độc, từ cây cỏ tự nhiên đến các sản phẩm hóa học, hóa dược, nên người ta thường dễ kiếm, dễ sử dụng và tình trạng trúng độc ngày càng tăng.

Đại cương

Trong thời đại hiện nay với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, kỹ thuật, các ngành hóa học, dược học cũng phát triển không ngừng và đã cho ra đời nhiều sản phẩm hóa, dược học được sử dụng rộng rãi trong cuộc sống, trong nông nghiệp cũng như trong y học.

Nếu sử dụng đúng nguyên tắc, phương pháp, hàm lượng, liều lượng... thì có hiệu quả rõ rệt. Ngược lại nếu sử dụng một cách bừa bãi, không có sự quản lý chặt chẽ sẽ gây tác hại nghiêm trọng cho cơ thể con người cũng như môi trường sống.

Trong cuộc sống hàng ngày xung quanh chúng ta có rất nhiều những chất gây độc, từ cây cỏ tự nhiên đến các sản phẩm hóa học, hóa dược, nên người ta thường dễ kiếm, dễ sử dụng và tình trạng trúng độc ngày càng tăng.

Phân loại chất độc

Chất độc vô cơ:

Là các loại chất độc thường ở dạng nguyên tố hoặc các sản phẩm được sử dụng trong công nghiệp như: Arsenic, chì, thủy ngân, phosphor... có đặc tính là không, hoặc rất ít bị quá trình hư thối làm phân hủy. Vì vậy khi nạn nhân bị chết do trúng độc loại này nó tồn tại rất lâu trong các bộ phận của cơ thể.

Ðộc chất hữu cơ:

Thường gặp ở các dạng tự nhiên, trong cây cỏ như: Cà độc dược, tam thất, lá ngón... các chế phẩm dùng trong y tế như: Morphin, barbituric... hoặc các sản phẩm  dùng trong nông nghiệp như: DDT (Dichloro-Diphenyl-Trichloroethane), 666 (Hexachlorane), Wolfatox... Ðặc tính của các loại độc chất hữu cơ là bị thời gian và quá trình hư thối làm phân hủy.

Ðộc chất ở dạng hơi hoặc dễ bay hơi:

Thường là các chất độc hữu cơ nhưng được điều chế ở dạng hơi hoặc dễ bay hơi như:  Formol, ether...

Các loại ngộ độc thức ăn:

Ngộ độc thức ăn là hiện tượng gây nên bởi chất độc có sẵn trong thức ăn hoặc do quá trình phân hủy thức ăn, cũng như sự bội nhiễm của vi trùng. Ðặc tính của ngộ độc loại này thường mang tính chất hàng loạt. Mức độ ngộ độc nặng, nhẹ phụ thuộc vào chất độc, cơ địa và số lượng thức ăn đưa vào cơ thể. Có rất nhiều loại nguyên nhân gây nên nhưng người ta chia ra  3 nhóm  chính:

Ngộ độc thức ăn nguyên phát:

Là bản thân các loại thức ăn đó có chất độc nhưng không được chế biến hoặc khi ăn mà không xác định được như:

Nấm độc: Loại nấm ăn được rõ ràng như nấm hương (mọc ở gỗ thông mục), Nấm rơm (mọc ở rơm rạ) hoặc mộc nhĩ (mọc ở những cây mục ẩm khác). Tuy nhiên có loại nấm độc có hình thù như trên nên người ta nhầm lẫn như nấm sáng trăng (chứa phosphor) hoặc có loại nấm ăn nhiều sẽ gây độc...

Sắn: Trong sắn chứa nhiều acid cyanhydric gây độc mạnh.

Mật ong: Là loại saccharose chứa nhiều sinh tố và được sử dụng khá rộng rãi. Tuy nhiên nếu mật ong lấy tinh chất (lim, bạch đàn...) và trong đó có một số loại độc chất chưa phân lập được nếu ăn nhiều sẽ gây độc (say mật).

Ngộ độc thức ăn thứ phát:

Là bản thân các loại thức ăn đó không có chất độc nhưng trong quá trình bảo quản không tốt sẽ biến thành một số chất gây độc cho cơ thể như : Sự lên men vi khuẩn của protein phát sinh một số chất độc như histamine, esther de choline, dimethyl, guanidine gây nên triệu chứng ở dạ dày, gây dị ứng (allergie) hoặc nổi mày đay (urticaire), nhức đầu, hạ huyết áp.

Các loại thức ăn mang tính acid như khế, sấu, dấm trong nồi đồng và để  lâu tạo điều kiện tác dụng lên đồng phân hủy thành muối đồng (CuSO4) gây độc.

Các loại rau xanh được phun thuốc trừ sâu: DDT, 666... mà rửa không kỹ đây là nguyên nhân thường gặp khi thời tiết hạn, nóng.

Ngộ độc thức ăn do vi trùng:

Ðây là loại ngộ độc thường gặp và rất nguy hiểm vì gây rối loạn tiêu hóa nặng, nhiễm độc, nhiễm trùng. Có nhiều loại vi trùng gây nên nhưng trên lâm sàng người ta chia làm hai thể :

Thể tiêu hóa: Xuất hiện sớm sau bữa ăn với biểu hiện đau bụng, nôn mửa, ỉa lỏng, nhức đầu, mệt mỏi, sau vài ngày sẽ khỏi, nếu nặng có thể tử vong. Ngộ độc này thường do salmonella, staphylocoque, enterocoque...

Thể thần kinh: Thường do độc tố của vi khuẩn yếm khí clostridium botulinum có trong các loại đồ hộp, với các dấu hiệu chính hoa mắt, chóng mặt, nhìn đôi, nhức đầu, giảm thị lực, khó thở , nhịp tim chậm, huyết áp giảm  ngoài ra nó còn biểu hiện hội chứng tiêu hóa. Tỷ lệ tử vong 2 - 10% do sốc.

Phân loại đường gây độc

Ðường hô hấp: Thường gặp do các loại chất độc ở dạng hơi hoặc dễ bay hơi như mặt nạ (mask) gây mê bị hở, phun thuốc sâu, muỗi đi ngược chiều gió...

Ðường tiêu hóa: Ðây là đường hay gặp nhất, do ăn uống nhầm, tự dùng thuốc độc hoặc bị bỏ thuốc độc vào trong thức ăn nước uống.

Ðường máu: Chủ yếu gặp trong tai nạn liên quan đến con đường tiêm truyền hoặc  các  chất độc tác dụng trực tiếp lên bề mặt các vết thương.

Ðường da và niêm mạc: Các chất độc tác dụng trực tiếp lên bề mặt da và niêm mạc như thuốc chữa chấy rận, chữa ghẻ hoặc dùng tay khuấy thuốc trừ sâu...

Phân loại thể trúng độc

Ðầu độc: Là tình trạng trúng độc do bàn tay kẻ khác sắp đặt có ý hãm hại mà nạn nhân không biết thường liên quan tới án mạng.

Tự độc: Là tình trạng trúng độc do chính nạn nhân sử dụng các loại chất độc bằng các con đường khác nhau và con đường thường dùng nhất là đường tiêu hóa. Ðây là các trường hợp tự sát.

Ngộ độc: Là tình trạng trúng độc do vô tình nạn nhân mắc phải trong cuộc sống sinh hoạt, trong lao động sản xuất... Ngộ độc thường gặp phải ở liều lượng lớn và thường là do tai nạn.

Nhiễm độc: Là tình trạng trúng độc với liều lượng nhỏ, thường xảy ra đối với những người có nghề nghiệp liên quan với các chất độc như: Công nhân chế tạo ắc quy (accumulator), dược sĩ bào chế thuốc, thợ nhuộm có arsenic...      

Giám định một số loại trúng độc

Trúng độc Wolfatox

Tính chất:

Wolfatox có tên là Methil parathion (P6O5) hay Parathion, thuộc nhóm các hợp chất hữu cơ của phosphor (esther phosphoric) ở dạng bột đã pha lẫn với dầu hỏa, có tính chất gây độc rất cao. Nó được sử dụng để diệt sâu trong trồng trọt và có khi dùng để diệt ruồi, chuột.

Wolfatox vào cơ thể bằng nhiều con đường khác nhau với liều gây tử vong là 50mg. Ðường tiêu hóa là hay gặp nhất trong tai nạn rủi ro như ăn uống nhầm, dùng thực phẩm mới phun thuốc trừ sâu mà không rửa sạch. Tự sát khá phổ biến và đầu độc rất ít gặp. Ðường da, niêm mạc và hô hấp cũng có thể gặp trong tai nạn khi pha thuốc, phun thuốc, phát thuốc hoặc dùng thuốc để trị ghẻ, mụn nhọt hoặc chấy rận...

Trong cơ thể parathion phân hủy thành paranitrophenyl thải trừ chậm qua thận nên tình trạng nhiễm độc rất nguy hại cho nạn nhân bởi phosphoric hữu cơ ức chế men cholinesterase ở huyết thanh và tổ chức làm cho acetylcholine tích lũy ở một số phủ tạng, thần kinh trung ương (trong các synapse thần kinh), thực thể Nicotine và Muscarine vì vậy trên lâm sàng biểu hiện 3 hội chứng chính :

Hội chứng Muscarine: Tăng tiết mồ hôi, nước bọt, tăng tiết dịch tiêu hóa.

Hội chứng Nicotine: Gặp trong ngộ độc nặng, yếu cơ, liệt cơ, liệt hô hấp, rối loạn nhịp tim, ngừng tim.

Hội chứng thần kinh trung ương: Hôn mê, ức chế hô hấp, suy tuần hoàn cấp.

Triệu chứng lâm sàng:

Thể tối cấp: Khoảng 30 phút sau khi trúng độc nạn nhân ngây ngất, đi vào hôn mê sâu, thân nhiệt giảm và ngừng thở.

Thể cấp: Ðau bụng, nôn mửa, đi lỏng, tăng tiết mồ hôi, nước bọt, đồng tử co, cơ rung, rối loạn co thắt, khó thở, trụy mạch. Nếu không cứu chữa chắc chắn nạn nhân sẽ chết, nếu được điều trị các triệu chứng nhiễm độc giảm dần và qua khỏi.

Giám định y pháp:

Khám nghiệm bên ngoài:

Dấu hiệu bên ngoài thường không điển hình, cần chú ý mô tả tư thế nạn nhân, xem xét tỉ mỉ các vết tích bên ngoài để xác định tự sát hay đầu độc.

Khám nghiệm bên trong:

Dạ dày, tá tràng, ruột  có thể  có  thuốc  đọng  xanh  nhờn  mùi  hăng khó chịu (thuốc đọng váng như dầu mỡ). Tùy theo mức độ có thể thấy các ổ bầm máu, chảy máu nhỏ trong hoặc dưới niêm mạc, lóet hoặc hoại tử hoặc phù dày niêm mạc.

Phổi phù, cơ tim nhão.

Tụy tạng có thể bị hoại tử  và chảy máu do men ứ đọng trong tụy và phân hủy.

Xét nghiệm độc chất:

Lấy dịch dạ dày, ruột, gan, thận, máu, nước tiểu để tìm Parathion và Paranitrophenyl.        

Trúng độc thạch tín

Tính chất:

Thạch tín (nhân ngôn) là chất độc bảng A và là hợp chất của arsenic (As2O3). Arsenic không độc nhưng những hợp chất của nó có oxygen như acid arsenieux, acid arsenic và các muối của nó thì rất độc. Thạch tín (acid arsenieux) có màu trắng ở dạng bột tinh thể, không mùi, khó tan trong nước lạnh, tan trong cồn, kiềm. Thạch tín là chất độc nhất trong hợp chất arsenic. Nhân ngôn là sulfure của arsenic có màu vàng, thực chất nó không độc nhưng trong nhân ngôn có một hàm lượng thạch tín vì vậy nó trở nên độc.

Thạch tín có ở trong đất, trong nước, trong các mỏ dưới dạng sulfate arsenieux. Thực vật trong quá trình phát triển nó hấp thu một lượng thạch tín ở trong đất, trong nước. Trong cơ thể người có chứa một hàm lượng thạch tín nhỏ 0,01mg, nhưng có thể tăng lên rất cao 0,258mg ở những người thường xuyên tiếp xúc với thạch tín như: Công nhân khai thác và chế biến quặng arsenic, công nhân nhà máy chế biến phẩm nhuộm, thợ nhuộm, công nhân tẩy bông, dược sĩ bào chế thuốc...

Ðường vào cơ thể phổ biến nhất là đường tiêu hóa do ăn uống nhầm, tự sát hoặc đưa thạch tín vào thức ăn, nước uống để đầu độc. Tiếp theo là đường niêm mạc người ta dùng hợp chất của arsenic để thụt rửa trực tràng hoặc dùng mỡ đặt âm đạo để điều trị giang mai. Ðường máu hiện nay rất ít gặp, trước đây người ta dùng các hợp chất của arsenic như arsenobenzol (606), novarsenobenzol (914) tiêm vào mạch máu để chữa giang mai nên gây độc rất nhiều. Nếu dùng các chế phẩm của thạch tín để điều trị nó tồn tại trong cơ thể  20-30 ngày.

Liều độc  0,10-0,15 gam hoặc 1-2mg/kg.

Triệu chứng lâm sàng:

Trúng độc cấp hoặc tối cấp:

Xuất hiện từ 30 - 60 phút sau khi dùng thuốc với triệu chứng nổi bật là rối loạn tiêu hóa nặng: Ðau bụng, nôn mửa chất trắng nhầy, ỉa chảy như đi tả phân có lẫm máu, miệng khô và nóng, khát nước, đau thực quản, chuột rút, chân tay lạnh, trụy mạch, hôn mê và tử  vong trong vòng 24 giờ.

Nhiễm độc mãn tính:

Nạn nhân thường có các biểu hiện: Kém ăn, mệt mỏi, đau bụng, viêm da, viêm dây thần kinh, đau mỏi các cơ bắp, co duỗi chân tay khó khăn.

Trúng độc thạch tín thường khó chữa, trong quá trình cấp cứu có thể tạm ổn định vài ngày, sau đó nổi ban, rối loạn tim mạch trầm trọng và tử vong, nếu qua khỏi thời gian phục hồi thường kéo dài.

Giám định y pháp:

Dấu hiệu bên ngoài:

Trong tình trạng cấp thấy dấu hiệu mất nước rõ: Da nhăn nhất là ở bàn tay, bàn chân, mắt lõm, bụng xẹp.

Dấu hiệu bên trong:

Miệng, cổ họng, thực quản không có dấu hiệu gì đáng kể. Dạ dày, ruột bị viêm loét, có trường hợp chỉ phù nề, màu đỏ, mất nếp nhăn niêm mạc, niêm mạc có các chấm tụ máu. Niêm mạc ruột phủ một lớp dịch nhầy lẫn các hạt trắng lổm nhổm do tổ chức niêm mạc bị hoại tử và bong ra.

Các phủ tạng khác xung huyết mạnh và có các điểm chảy máu nhỏ.

Xét nghiệm tổ chức học:

Không có tổn thương đặc hiệu mà chỉ thấy gan thận thoái hóa mỡ, viêm loét niêm mạc dạ dày - ruột, xung huyết hoặc chảy máu.

Xét nghiệm độc chất:

Thạch tín là chất độc lưu lại khá lâu trong cơ thể mà không bị quá trình hư thối làm phân hủy. Vì vậy sau khi khám nghiệm tử thi cần lấy bệnh phẩm: Chất nôn, gan, thận, ruột, dạ dày cùng dịch, phân, nước tiểu. Trong trường hợp muộn hoặc khai quật tử thi lấy lông, tóc, móng, xương, đất xung quanh quan tài 1 - 3 mét và các mẫu đất khác ở nghĩa trang để  tiến hành tìm thạch tín và đối chứng.

Chẩn đoán trúng độc thạch tín dựa trên những dự kiện: Triệu chứng lâm sàng, tổn thương giải phẫu bệnh, kết quả độc chất và chú ý đến đất ở nghĩa trang các loại thuốc bổ có arsenic nghề nghiệp nạn nhân liên quan đến thạch tín, thực tế tang vật thu được ở hiện trường để phân tích và kết luận.        

Cách lấy bệnh phẩm để xét nghiệm

Ðể bổ sung cho kết quả đại thể và kết luận khám nghiệm y pháp, việc lấy bệnh phẩm để xét nghiệm là cần thiết.

Nguyên tắc thu giữ bệnh phẩm

Thà thừa hơn là thiếu.

Nhanh chóng, khẩn trương.

Bảo quản tốt bệnh phẩm.

Không cho người lạ vào hiện trường.

Cụ thể về số lượng

Máu lấy  200ml ở trong buồng tim để phân nhóm, tìm rượu, độc chất.

Nước tiểu lấy trong bàng quang hoặc chất nôn mỗi thứ đựng trong một lọ.

Phủ tạng:

Tim và mạch máu cùng phổi: 200gam đựng trong một lọ.

Gan 200gam, lách 100gam, thận 150gam, não 200gam: Ðựng chung trong một lọ.

Dạ dày và ruột cùng chất nôn:  Ðựng trong một lọ.

Ðối với dược phẩm nghi ngờ gây độc:

Thuốc bột 50-100gam, thuốc viên 50-100 viên, thuốc ống 15-20 ống và cao 50%.

Bảo quản và gửi bệnh phẩm

Các mảnh, mẫu phủ tạng và chất độc phải được đựng riêng trong các lọ sạch có miệng rộng và nút kín (dùng lọ thủy tinh màu). Có nhãn ghi rõ mẫu gì, ngày tháng năm thu giữ, chữ ký của cán bộ thu giữ. Bệnh phẩm phải được niêm phong, gắn xi (lọ đựng bệnh phẩm không được cho bất cứ loại hóa chất nào vào kể cả formol và bonin) kèm theo phiếu xét nghiệm ghi đầy đủ yêu cầu phân tích, giao cho cơ quan điều tra.

Các mẫu xét nghiệm này  được bảo quản tốt nhất là môi trường lạnh để gửi đi kiểm nghiệm và tuyệt đối không được gửi bằng đường bưu điện.           

Ðứng trước những trường hợp khám nghiệm tử thi nghi ngờ bị trúng độc, không đòi hỏi giám định viên xác định được chính xác loại chất độc gì (kết quả này do các chuyên gia kiểm nghiệm độc chất trả lời). Mà chỉ yêu cầu phát hiện và nhận diện một số loại chất độc (vì có rất nhiều loại chất độc), xác định có tình trạng trúng độc hay không, xử lý, thu giữ và bảo quản mẫu bệnh phẩm cho tốt để tiến hành xét nghiệm độc chất.

Bài xem nhiều nhất

Chết treo cổ trong y pháp

Rãnh treo là dấu hiệu đặc thù để xác định chết treo, vì thế khi khám nghiệm cần quan sát và mô tả kỹ về hình dáng, màu sắc, kích thước, vị trí, tính chất và đặc điểm của rãnh treo.

Tử thi học y pháp

Người ta xác định được rằng sau khi chết, nước ở tử thi sẽ mất dần qua bốc hơi ở bề mặt tử thi, khiến trọng lượng của tử thi giảm đi. Trung bình trọng lượng giảm 1kg mỗi ngày.

Y pháp chấn thương

Tất cả những tổn thương ở phần cứng và phần mềm đều do các vật gây nên. Mỗi loại vật tác dụng trên cơ thể tạo nên những tổn thương có đặc điểm riêng của nó, chính những đặc điểm này giúp cho giám định viên phán đoán được loại hung khí gây nên.

Y pháp độc chất

Trong cuộc sống hàng ngày xung quanh chúng ta có rất nhiều những chất gây độc, từ cây cỏ tự nhiên đến các sản phẩm hóa học, hóa dược, nên người ta thường dễ kiếm, dễ sử dụng và tình trạng trúng độc ngày càng tăng.

Đại cương về chết ngạt

Máu có đủ oxygen nhưng hô hấp tế bào không thu nhận được chúng gặp trong trường hợp ngộ độc acid xyanhydric (HCN) và một số chất khác.

Chết trong chất lỏng

Các trường hợp đặc biệt như chết trong bể nước, chum vại gặp trường hợp những người đang thiếu máu hoặc trẻ em. Chết trên vũng nước gặp ở người động kinh khi lên cơn ngã úp xuống vũng nước.

Chết ngạt do oxide carbon

Như vậy nếu nồng độ oxide carbon là 0,07% thì tất cả hemoglobin sẽ bất động và dẫn đến ngộ độc oxide carbon. Nếu nồng độ oxide carbon thấp hơn 0,07% thì chỉ một phần hemoglobin bất động và gây nên ngộ độc nhẹ hoặc kinh niên.

Chết chẹn cổ trong y pháp

Cơ chế chết do chẹn cổ tương tự như chết trong treo cổ là chèn ép khí quản, chèn ép mạch máu và phản xạ ức chế. Nhưng trong chẹn cổ vì có sự chống đỡ của nạn nhân nên các cơ chế xảy ra không hoàn toàn và do đó rất phức tạp.

Y pháp thương tích do hỏa khí

Ðể có thể giải đáp được những thương tích và dấu vết do hỏa khí để lại, giám  định viên cần vận dụng thêm những kiến thức về toán học, vật lý, hóa học, hóa học y pháp (hóa pháp) trong công tác giám định.