Chứng ngủ rũ

Ngày: 2011-8-29

By member of dieutri.vn

Chứng ngủ rũ là một tình trạng mãn tính chưa có cách chữa, tuy nhiên, thuốc và thay đổi lối sống có thể giúp quản lý các triệu chứng

Định nghĩa chứng ngủ rũ

Chứng ngủ rũ là một rối loạn giấc ngủ mãn tính đặc trưng bởi buồn ngủ ban ngày quá nhiều và giấc ngủ có thể đến bất cứ lúc nào. Những người bị chứng ngủ rũ thường cảm thấy khó khăn để tỉnh táo trong thời gian dài trong bất kể trường hợp nào. Chứng ngủ rũ có thể gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng trong thói quen hàng ngày.

Trái ngược với suy nghĩ của một số người, chứng ngủ rũ không liên quan đến trầm cảm, rối loạn co giật, ngất, thiếu ngủ hoặc của các điều kiện đơn giản khác có thể gây ra giấc ngủ không bình thường.

Chứng ngủ rũ là một tình trạng mãn tính chưa có cách chữa. Tuy nhiên, thuốc và thay đổi lối sống có thể giúp quản lý các triệu chứng. Nói chuyện với những người khác - gia đình, bạn bè, giáo viên…có thể giúp đối phó với chứng ngủ rũ.

Các triệu chứng chứng ngủ rũ

Các triệu chứng của chứng ngủ rũ có thể xấu đi trong vài năm đầu tiên, và kéo dài trong thời gian sau đó. Chúng bao gồm:

Buồn ngủ quá mức vào ban ngày

Các đặc điểm chính của chứng ngủ rũ là quá buồn ngủ và không thể kiểm soát giấc ngủ trong ngày. Những người bị chứng ngủ rũ rơi vào giấc ngủ mà không có cảnh báo ở bất cứ nơi nào, bất cứ lúc nào. Ví dụ, có thể đột nhiên gật đầu ra trong khi làm việc hoặc nói chuyện với bè. Có thể ngủ trong vài phút hoặc đến nửa tiếng và khi thức dậy có cảm giác tỉnh táo, nhưng cuối cùng rơi vào giấc ngủ trở lại. Cũng có thể bị giảm sự tỉnh táo trong ngày. Buồn ngủ ban ngày quá mức thường là triệu chứng đầu tiên xuất hiện và thường phiền hà nhất, gây khó khăn tập trung và ảnh hưởng đến chất lượng công việc.

Đột ngột mất trương lực cơ

Tình trạng này được gọi là cataplexy, có thể gây ra một số thay đổi về thể chất, từ bài phát biểu hoàn thành líu nhíu đến sự yếu đi của hầu hết các cơ bắp, và có thể kéo dài vài giây đến vài phút. Cataplexy không thể kiểm soát và thường gây ra bởi cảm xúc mãnh liệt, thường là những người tích cực như là tiếng cười hay phấn khích, nhưng đôi khi nỗi sợ hãi bất ngờ, hoặc tức giận cũng dẫn đến tình trạng này. Ví dụ, đầu có thể sụp xuống không thể kiểm soát hoặc đầu gối đột nhiên có thể khụyu xuống khi cười. Người mắc chứng ngủ rũ có thể chỉ gặp một hoặc hai đợt cataplexy trong một năm, nhưng cũng có người gặp nhiều đợt mỗi ngày.

Giấc ngủ bị tê liệt

Người mắc chứng ngủ rũ thường trải qua sự bất lực tạm thời để di chuyển hoặc nói chuyện trong khi ngủ hoặc khi thức dậy. Các cơn thường ngắn - kéo dài một hoặc hai phút nhưng có thể đáng sợ. Có thể biết về điều kiện và không khó khăn để nhớ lại nó sau đó, ngay cả khi không kiểm soát được những gì xảy ra với mình vào thời điểm đó. Tê liệt khi ngủ bắt chước các loại tê liệt tạm thời thường xảy ra trong khi mắt chuyển động nhanh REM - giai đoạn của giấc ngủ mà hầu hết các giấc mơ xuất hiện. Trong thời gian giấc ngủ REM, cơ thể bạn sẽ bị tê liệt và bất động tạm thời. Tuy nhiên, không phải tất cả mọi người gặp tình trạng tê liệt ngủ đều mắc chứng ngủ rũ. Hiện tượng này hay gặp ở người trẻ.

Ảo giác

Những ảo giác, được gọi là ảo giác hypnagogic, có thể xảy ra một cách nhanh chóng trong giấc ngủ REM khi mới vào giấc ngủ hoặc khi thức dậy. Bởi vì có thể bán thức bán mơ khi bắt đầu mơ mộng, gặp những giấc mơ như là thật, có thể đặc biệt sống động và đáng sợ.

Các đặc tính khác

Những người bị chứng ngủ rũ có thể có rối loạn giấc ngủ khác, chẳng hạn như ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, trong đó thở bắt đầu và dừng lại trong suốt đêm, hội chứng chân bồn chồn và ngay cả mất ngủ. Những người bị chứng ngủ rũ cũng có thể có những hành động như vung vẩy cánh tay của họ hoặc đá và la hét khi mơ  những giấc mơ của họ vào ban đêm.

Một số giai đoạn của giấc ngủ là cuộc tấn công ngắn. Người mắc chứng ngủ rũ có thể trải qua sự tự động trong thời gian ngắn. Ví dụ, có thể rơi vào giấc ngủ khi đang thực hiện một công việc họ thường làm, chẳng hạn như đánh văn bản, lái xe và tiếp tục hoạt động ấy trong khi ngủ. Khi thức dậy, họ không thể nhớ những gì đã làm, và có lẽ đã không làm tốt việc đó.

Các dấu hiệu và triệu chứng của ngủ rũ có thể bắt đầu bất cứ lúc nào cho đến tuổi 50, nhưng thường bắt đầu trong độ tuổi từ 10 và 25. Triệu chứng thường nặng hơn ở những người mắc chứng này sớm, thay vì ở tuổi trưởng thành.

Đến gặp bác sĩ khi

Khám bác sĩ nếu có biểu hiện quá buồn ngủ ban ngày tới mức phá vỡ cuộc sống bình thường.

Nguyên nhân chứng ngủ rũ

Nguyên nhân chính xác của chứng ngủ rũ chưa được biết đến. Di truyền học có thể đóng vai trò nào đó. Các yếu tố khác, chẳng hạn như stress, nhiễm trùng hoặc tiếp xúc với chất độc, có thể góp phần vào sự phát triển của chứng ngủ rũ.

Giấc ngủ bình thường so với mô hình chứng ngủ rũ

Quá trình bình thường đi vào giấc ngủ bắt đầu với một giai đoạn được gọi là mắt chuyển động nhanh (NREM ngủ). Trong giai đoạn này, sóng não chậm đáng kể. Sau một hoặc hai giờ của NREM ngủ, hoạt động não lên một lần nữa, và giấc ngủ REM bắt đầu. Hầu hết mơ xuất hiện trong giấc ngủ REM.

Tuy nhiên,trong chứng ngủ rũ đột nhiên có thể đi vào giấc ngủ mà không ngủ NREM gặp đầu tiên, cả hai đều vào ban đêm và trong ngày. Một số đặc điểm của giấc ngủ REM, chẳng hạn như thiếu bất ngờ của trương lực cơ, liệt ngủ và những giấc mơ sinh động, xảy ra trong giai đoạn ngủ khác ở những người bị chứng ngủ rũ.

Vai trò của các hóa chất trong não

Hypocretin là một chất quan trọng trong bộ não giúp điều chỉnh sự tỉnh táo và ngủ REM. Những người bị chứng ngủ rũ có nồng độ chất này thấp trong dịch tủy sống của họ. Đặc biệt thấp ở những người gặp trạng thái cataplexy. Nguyên nhân chính xác gây ra sự mất mát của các tế bào sản xuất hypocretin trong não vẫn chưa được biết đến, nhưng các chuyên gia nghi ngờ đó là do phản ứng tự miễn dịch.

Các biến chứng của chứng ngủ rũ

Gây ra sự hiểu lầm

Chứng ngủ rũ có thể gây ra vấn đề nghiêm trọng cho các đồng nghiệp và cá nhân. Người khác có thể coi là lười biếng, lơ mơ hoặc thô lỗ. Hiệu suất học tập hay trong công việc có thể bị ảnh hưởng.

Ảnh hưởng tới các mối quan hệ

Quá buồn ngủ có thể gây ra tình dục thấp hoặc bất lực.Những người có chứng ngủ rũ thậm chí có thể rơi vào giấc ngủ trong khi quan hệ tình dục. Những vấn đề gây ra bởi rối loạn chức năng tình dục có thể mang lại những khó khăn phức tạp của cảm xúc. Cảm xúc thật mạnh, chẳng hạn như sự giận dữ hay vui mừng, có thể gây ra một số dấu hiệu của chứng ngủ rũ như cataplexy, làm ảnh hưởng đến các tương tác tình cảm.

Những nguy hại trong cuộc sống

Chứng ngủ rũ có thể gây tổn hại về vật chất cho những người mắc nó. Có nguy cơ tai nạn xe hơi nếu ngủ rũ trong khi lái xe. Nguy cơ của vết cắt và vết bỏng lớn hơn nếu rơi vào giấc ngủ trong khi chuẩn bị thức ăn.

Các xét nghiệm và chẩn đoán chứng ngủ rũ

Bác sĩ có thể thực hiện một chẩn đoán sơ bộ của chứng ngủ rũ vào ban ngày dựa trên buồn ngủ quá nhiều và mất đột ngột của trương lực cơ (cataplexy). Sau chẩn đoán ban đầu, bác sĩ có thể giới thiệu đến một chuyên gia về giấc ngủ để đánh giá thêm.

Để chẩn đoán chính thức có thể yêu cầu ở lại qua đêm tại một trung tâm giấc ngủ, nơi trải qua một phân tích chuyên sâu của giấc ngủ bởi một nhóm các chuyên gia. Phương pháp chẩn đoán và xác định mức độ nghiêm trọng chứng ngủ rũ của nó bao gồm:

Lịch sử giấc ngủ

Bác sĩ sẽ yêu cầu một lịch sử giấc ngủ chi tiết. Một phần của lịch sử liên quan đến việc điền vào bảng thống kê mức buồn ngủ, trong đó sử dụng một loạt các câu hỏi ngắn để đánh giá độ buồn ngủ. Ví dụ, chỉ ra trên một quy mô được đánh số như thế nào, có thể nó sẽ chỉ ra trong những tình huống nhất định, chẳng hạn như ngồi xuống sau khi ăn trưa.

Nhật ký ngủ

Có thể được yêu cầu giữ một cuốn nhật ký chi tiết của mô hình giấc ngủ trong một hoặc hai tuần, dựa vào đó, bác sĩ có thể so sánh mô hình ngủ và sự tỉnh táo liên quan với nhau như thế nào. Thông thường, ngoài việc yêu cầu bạn đi vào giấc ngủ, bác sĩ sẽ yêu cầu phải đeo actigraph - thiết bị có hình dáng tương tự đồng hồ đeo tay có tác dụng ghi lại mô hình giấc ngủ của bạn.

Nghiên cứu giấc ngủ

Biện pháp này kiểm tra một loạt các tín hiệu trong khi ngủ bằng cách sử dụng các điện cực đặt trên da đầu. Đối với thử nghiệm này, phải qua một đêm tại một cơ sở y tế. Các biện pháp thử nghiệm hoạt động điện của não bộ (electroencephalogram) và trái tim (điện) và chuyển động của cơ bắp (electromyogram) và mắt (electro-oculogram). Nó cũng theo dõi hơi thở.

Thử nghiệm độ trễ giấc ngủ

Biện pháp này kiểm tra sau bao lâu sẽ ngủ thiếp đi trong ngày. Sẽ được yêu cầu có bốn hoặc năm giấc ngủ, mỗi giấc ngủ cách nhau hai giờ. Các chuyên gia sẽ thực hiện mô hình giấc ngủ. Những người bị chứng ngủ rũ rơi vào giấc ngủ dễ dàng và mắt chuyển động nhanh (REM) ngủ một cách nhanh chóng.

Các xét nghiệm này cũng có thể giúp các bác sĩ loại trừ các nguyên nhân khác thông qua các dấu hiệu và triệu chứng. Rối loạn giấc ngủ khác, chẳng hạn như ngưng thở khi ngủ, có thể gây buồn ngủ ban ngày quá nhiều.

Bác sĩ có thể khuyên nên kiểm tra nồng độ hypocretin – chất điều chỉnh giấc ngủ REM trong dịch bao quanh cột sống. Hầu hết những người bị chứng ngủ rũ có nồng độ thấp chất này trong não. Mẫu chất lỏng cột sống thu được thông qua chọc dò tủy sống - kim được chèn vào cột sống để rút chất lỏng cột sống.

Phương pháp điều trị và thuốc

Chưa có thuốc chữa chứng ngủ rũ, nhưng thuốc và thay đổi lối sống có thể giúp quản lý các triệu chứng.

Thuốc cho chứng ngủ rũ bao gồm:

Chất kích thích.Thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương được điều trị chủ yếu để giúp đỡ những người có chứng ngủ rũ có được sự tỉnh táo trong ngày. Các bác sĩ thường sử dụng Modafinil (Provigil) đầu tiên cho chứng ngủ rũ bởi vì nó không phải là chất kích thích gây nghiện, không tăng liều và liều thấp thường kích thích tốt. Tác dụng phụ của modafinil là không phổ biến, nhưng có thể bao gồm đau đầu, buồn nôn, khô miệng, chán ăn và tiêu chảy. Modafinil có thể làm tăng huyết áp, đặc biệt là ở liều cao. Một số người cần điều trị với methylphenidate (Concerta, Ritalin, những loại khác) hoặc chất kích thích khác. Các thuốc này có hiệu quả nhưng chúng có thể gây ra tác dụng phụ, chẳng hạn như tim đập nhanh, căng thẳng và có thể gây nghiện.

Hoặc các chất ức chế serotonin có chọn lọc tái hấp thu norepinephrine (SSRIs, SNRIs). Các bác sĩ thường kê đơn các loại thuốc này, bỏ giấc ngủ REM, để giúp làm giảm bớt các triệu chứng của cataplexy, ảo giác và giấc ngủ hypnagogic tê liệt. Chúng bao gồm atomoxetine (Strattera), fluoxetine (Prozac, Sarafem, những loại khác) và venlafaxine (Effexor). Các tác dụng phụ thường gặp nhất bao gồm giảm ham muốn tình dục và cực khoái bị trì hoãn. Tác dụng phụ khác có thể suy yếu dần theo thời gian. Có thể bao gồm các vấn đề tiêu hóa, bồn chồn, bất an, đau đầu và mất ngủ.

Thuốc chống trầm cảm ba vòng. Các thuốc chống trầm cảm cũ, như protriptyline (Vivactil) và imipramine (Tofranil), có hiệu quả cho cataplexy, nhưng nhiều người phàn nàn về tác dụng phụ như khô miệng và táo bón.

Sodium oxybate (Xyrem). Thuốc này có thể được sử dụng với cataplexy nghiêm trọng. Sodium oxybate giúp cải thiện giấc ngủ ban đêm, thường là trong chứng ngủ rũ nhẹ. Ở liều cao, nó cũng có thể giúp kiểm soát buồn ngủ ban ngày. Nó phải được uống hai liều, một khi đi ngủ và một đến bốn giờ sau đó. Có thể mất 2 - 3 tháng để đạt được hiệu lực đầy đủ của nó, mặc dù lợi ích sẽ rõ ràng sớm. Xyrem có thể có tác dụng phụ nghiêm trọng, chẳng hạn như buồn nôn, đái dầm và sự xấu đi của mộng du. Một liều quá cao có thể dẫn đến hôn mê, hô hấp khó khăn và cái chết.

Nếu có vấn đề sức khỏe khác như cao huyết áp hoặc tiểu đường mà phải dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ về tương tác với những thuốc điều trị chứng ngủ rũ như thế nào.

Một số loại thuốc kê toa, chẳng hạn như thuốc dị ứng và cảm lạnh, có thể gây buồn ngủ. Nếu có chứng ngủ rũ, bác sĩ có thể sẽ khuyên nên tránh dùng thuốc này.

Phong cách sống và biện pháp khắc phục chứng ngủ rũ

Phong cách sống thay đổi rất quan trọng trong việc quản lý các triệu chứng của chứng ngủ rũ. Có thể hưởng lợi từ các bước sau:

Tham gia vào một lịch trình. Đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm mỗi ngày, bao gồm cả ngày nghỉ cuối tuần.

Đi ngủ. Lịch ngủ ngắn trong khoảng thời gian thường xuyên trong ngày. Ngủ trưa 20 phút và vào các thời điểm chiến lược trong ngày có thể giúp làm mới và giảm buồn ngủ cho 1 - 3 giờ. Một số người có thể cần ngủ lâu hơn.

Tránh nicotin và rượu. Sử dụng các chất này, đặc biệt là vào ban đêm, có thể làm trầm trọng thêm các dấu hiệu và triệu chứng.

Tập thể dục thường xuyên. Trung bình, thường xuyên tập thể dục ít nhất 4 - 5 giờ trước khi đi ngủ có thể giúp cảm thấy tỉnh táo vào ban ngày và ngủ tốt hơn vào ban đêm.

Đối phó và hỗ trợ

Đối phó với chứng ngủ rũ có thể được thử thách bằng cách điều chỉnh trong lịch trình hàng ngày có thể giúp đỡ bạn. Hãy xem xét những lời khuyên này:

Thảo luận về nó

Hãy cho sếp hoặc giáo viên biết về tình trạng của bạn và bàn với họ để có những giải pháp cải thiện. Điều này có thể bao gồm việc có được giấc ngủ ngắn trong ngày, chia nhiệm vụ đơn điệu, các cuộc họp ghi âm, đứng trong các cuộc họp hoặc các bài giảng, và đi bộ nhanh vào các thời điểm khác nhau trong ngày. Người Mỹ có đạo luật cấm phân biệt đối xử đối với người lao động có chứng ngủ rũ và yêu cầu người sử dụng lao động cung cấp chỗ hợp lý cho người lao động đủ điều kiện.

Được an toàn

Nếu phải lái xe một khoảng cách dài hãy làm việc với bác sĩ để thiết lập một lịch trình dùng thuốc để đảm bảo sự tỉnh táo trong khi lái xe. Ngủ và nghỉ tập thể dục bất cứ khi nào cảm thấy buồn ngủ. Không lái xe nếu cảm thấy buồn ngủ hoặc không kiểm soát tốt.

Các nhóm hỗ trợ và tư vấn cùng với những người thân có thể giúp bạn đối phó với chứng ngủ rũ. Hãy hỏi bác sĩ để giúp tìm một nhóm hoặc nhân viên tư vấn có trình độ trong khu vực.