Tình trạng bất động ở bệnh nhân cao tuổi (nguyên lý chẩn đoán và điều trị)

Ngày: 4 - 6 - 2016

Nguy cơ của trạng thái nằm bất động lâu dài, liệt giường, đối với người già rất nhiều nghiêm trọng. Trạng thái này xuất hiện nhanh nhưng lại phục hồi rất chậm.

Nhận định chung

Những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng bất động ở người già là sức quá yếu, sa sút nghị lực, cứng khớp, đau nhiều nơi, trạng thái mất thăng bằng, rối loạn tâm thần - vận động. Sức yếu thường do ít sử dụng các cơ bắp, suy dinh dưỡng rối loạn điện giải, thiếu máu, bệnh ở hệ thần kinh hoặc hệ vận động. Cũng hay gặp các nguyên nhân khác như bệnh Parkison, viêm khớp dạng thấp biến dạng, bệnh gút biến dạng. Một số thuốc gây hiện tượng cứng đờ các cơ như Haloperidol. Một bệnh cũng phổ biến nhưng ít được chú ý là đau đa cơ thấp (Polymyacogia rheumatica) tức bệnh, giả viêm khớp gốc chi (Pseudoarthrite rhizomélique), gây đau cứng vùng hông, vai và nhiều biểu hiện toàn thân.

Trong hệ vận động còn kể đến các bệnh gây đau xương (loãng xương, nhũn xương, Paget), di căn ung thư tại xương, chấn thương) các bệnh gây đau khớp (viêm xương khớp, viêm đa khớp dạng thấp, gut), viêm túi cơ, viêm cơ. Còn cơ thể có cơn đau cách hồi cũng làm bệnh nhân phải nằm. Bệnh ở chân cũng rất thường gặp hột cơm gan bàn chân, loét, chai phồng bàn chân, măng chai, móng chân mọc quặp vào trong hoặc mọc quá mức. Đi giày không vừa chân cũng là một nguyên nhân thường gặp, gây đau bàn chân.

Trạng thái mất thăng bằng và tâm lý sợ ngã là nguyên nhân chủ yếu của trạng thái bất động, mất thăng bằng có thể do suy yếu toàn thân, bệnh ở hệ thần kinh (ví dụ tai biến mạch máu não, mất phản xạ tư thế, bệnh của dây thần kinh ngoại biên do đái tháo đường, nghiện rượu, suy dinh dưỡng, rối loạn tiền đình trên não). Lo âu, tụt huyết áp tư thế đứng hoặc sau khi ăn, tác dụng phụ của thuốc (ví dụ thuốc lợi niệu, thuốc chống tăng huyết áp, thuốc an thần kinh, chống trầm cảm) đều có thể là nguyên nhân của trạng thái mất thăng bằng.

Điều trị

Sự cần thiết phái xử trí tình trạng bất động

Nguy cơ của trạng thái nằm bất động lâu dài, liệt giường, đối với người già rất nhiều nghiêm trọng. Trạng thái này xuất hiện nhanh nhưng lại phục hồi rất chậm. Đối với tim mạch hậu quả của việc nằm bất động dài ngày là ứ huyết, giảm lưu lượng tim, giảm hấp thu oxy, phù, tràn dịch, tăng nhịp tim lúc nghỉ. Các biểu hiện ở cơ có nhiều: ở mức tế bào, có hiện tượng giảm nồng độ ATP và glycogen, tăng thoái giáng protein, mất khả năng co bóp, cường độ giảm, lực cơ giảm. Cơ bị thu teo ở tuổi già, suy yếu, ngắn lại. Khi nằm lâu dễ có loét ở những điểm tỳ. Sức ép về cơ học, độ ẩm ướt ở các vùng đó, các cọ sát khi cử động cộng với sự xây xát da đều tạo thuận lợi cho loét xuất hiện, ở nhiều bệnh nhân già nằm liệt giường hay có viêm tắc tĩnh mạch và vì thế tắc mạch phổi gây nhồi máu phổi rất phổ biến và nguy hiểm. Khi đã có những biểu hiện như vậy việc phục hồi rất khó khăn và đòi hỏi phải nhiều thời gian.

Công tác điều dưỡng

Việc quan trọng nhất trong chăm sóc bệnh nhân già là hết sức tránh để nằm bất động quá lâu. Khi không thể tránh được thì phải có nhiều biện pháp để hạn chế đến mức tối đa những hậu quả xấu, cố gắng đảm bảo dinh dưỡng thích hợp. Đặc biệt chú ý đến những vùng của cơ thể phải chịu sức ép trọng lượng, cụ thể là những điểm tỳ. Để hạn chế những hậu quả xấu đối vối hệ tim mạch nên để bệnh nhân ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, đầu cao, chú ý năng thay đổi tư thế nhiều lần trong ngày. Nên cho cử động sớm, thụ động rồi chủ động, áp dụng ngay từ khi còn nằm trên giường. Khi đã có tiến bộ hơn, khuyến khích bệnh nhân (có sự hỗ trợ ban đầu) tự thay đổi tư thế, tự di chuyển trong phòng, tự phục vụ lấy mình trong công việc vệ sinh, tự mặc quần áo. Đối với những người phải sử dụng xe lăn, không nên dùng các loại dây chằng dễ gây xây xát, loét. Chừng nào bệnh nhân còn phải nằm trên giường hoặc ngồi trên ghế dài ngày có thể phải dùng một số thuốc (như tiêm héparin liều thấp) hoặc không dùng thuốc (như đi bít tất ép, băng ép) nhằm giảm nguy cơ huyết khối tắc mạch. Khi đã có thể cử động được nên bắt đầu ngay việc tập đi lại với liều lượng có cân nhắc, từ thấp đến cao.

Đối với bệnh viêm khớp ở người già, việc dùng thuốc chổng viêm không steroid có thể làm giảm đau tại khớp nhưng cũng có thể gây nên những tổn thương nguy hiểm ở dạ dày ruột (xuất huyết tiêu hóa khi dùng indomethcin. Biến chứng này hay gặp ở người già hơn ở người trẻ. Các tác dụng phụ đối với hệ thần kinh trung ương có thể xuất hiện khi dùng các thuốc này (lú lẫn, hoang tưởng). Aspirin có vỏ bọc có thể đỡ hại cho niêm mạc dạ dầy, thuốc cũng rẻ. Tuy nhiên nếu dùng lâu dài có thể dẫn đến nhiễm salicylic (Salicylisme). Đối với viêm xương khớp, acetaminophen có hiệu quả như các thuốc chống viêm không steroid.

Bài xem nhiều nhất

Tiểu tiện không tự chủ ở người cao tuổi (chẩn đoán và điều trị)

Tiểu tiện tự chủ liên quan đến trạng thái tâm thần, hoạt động của thần kinh vận động, tình trạng các đường tiểu tiện dưới, sinh lý bàng quang. Tiểu tiện không tự chủ thường là vấn đề của lão khoa.

Giảm sút trí tuệ ở người cao tuổi (nguyên lý chẩn đoán và điều trị)

Triệu chứng sớm nhất của sa sút trí tuệ thông thường là giảm trí nhớ, khi giảm trí nhớ không phải do nguyên nhân trầm cảm hoặc do kém tập trung sự chú ý.

Những điều cần chú ý trong chăm sóc nguời già

Những công trình nghiên cứu gần đây chứng minh sự cần thiết điều trị ngoại trú người tăng huyết áp tâm thu và tâm trương cũng như chỉ có tăng huyết áp tâm thu đơn thuần.

Phản ứng thuốc, bệnh do thuốc gây nên ở người cao tuổi

Chỉ sử dụng thuốc khi các biện phấp điều trị không dùng thuốc không có kết quả hoặc không đủ hiệu lực hoặc không thể thực hiện được. Cân nhắc kỹ tới dùng thuốc và tác hại nếu dùng thuốc.

Nguyên lý chung trong y học tuổi già

Cùng với tuổi tác gia tăng, một số cá thể dễ mắc một số bệnh, dễ bị tác dụng phụ khi dùng thuốc. Những yếu tố bất thường đó cộng với sự suy giảm dự trữ ổn định nội môi họ dễ bị thương tổn bệnh lý ở một số cơ quan trong cơ thể.

Nguyên lý tìm hiểu tiền sử của bệnh nhân cao tuổi

Nhiều người chưa đánh giá đúng mức tình hình và hiệu quả của việc dùng quá nhiều thuốc cũng như vai trò của nghiện rượu đối vối bệnh tật của người già, đặc biệt với người trầm cảm.

Trạng thái mất ổn định ở người cao tuổi (mất ổn định thể lực, ngã, đi chệnh choạng)

Giữ được cân bằng cơ thể, khả năng di chuyển được, đòi hỏi sự tham gia của nhiều bộ phận, chức năng. Phải có sự nhận biết bình thường, hệ thần kinh nguyên vẹn, hệ cơ xương khớp hoạt động nhịp nhàng.

Tình trạng bất động ở bệnh nhân cao tuổi (nguyên lý chẩn đoán và điều trị)

Nguy cơ của trạng thái nằm bất động lâu dài, liệt giường, đối với người già rất nhiều nghiêm trọng. Trạng thái này xuất hiện nhanh nhưng lại phục hồi rất chậm.

Nguyên lý khám tâm thần bệnh nhân cao tuổi

Cần nhớ là phân biệt sa sút trí tuệ giai đoạn đầu mới chỉ có rối loạn trí nhớ với giảm sút trí nhớ trong hội chứng trầm cảm là tương đối khó.

Nguyên lý khám thực thể bệnh nhân cao tuổi

Đối với bệnh nhân có suy giảm nhận thức cần xem có liên quan đến rối loạn tư thế không. Nếu hiện tượng đó xuất hiện đột ngột cũng cần phát hiện bệnh lý của thùy thái dương không trội

Nguyên lý xét nghiệm labo và ghi hình ảnh bệnh nhân cao tuổi

Mức lọc cầu thận ở người già có thể giảm 40% nhưng có sự giao động đáng kể theo từng cá thể. Khi không có suy thận, ở những bệnh nhân có giảm mức lọc cầu thận do tuổi, cũng không có tăng créatinin huyết thanh.

Nguyên lý thăm dò chức năng bệnh nhân cao tuổi

Cần có sự hỗ trợ của một trợ lý xã hội. Người này luôn tiếp xúc với gia đình, bạn bè, các tổ chức dịch vụ công cộng để giải quyết các nhu cầu về chăm sóc, được biết trong trường hợp bệnh nhân điều trị.