Bệnh học can đởm

Ngày: 15 - 4 - 2013

Tượng của quẻ Tốn là gió. Gió và sấm sét là hiện tượng tự nhiên cùng xuất hiện. Sấm sét tượng cho quẻ Chấn (ứng với tạng Can). Do đó, người xưa cho là Can Đởm có quan hệ với nhau.


Chức năng sinh lý tạng can và phủ đởm

Theo Kinh Dịch, tạng Can ứng với quẻ Chấn của Hậu thiên bát quái.

Tượng của quẻ Chấn là tiếng sấm sét, báo hiệu sự xuất hiện của vạn vật, của sự sống.

Là báo hiệu sự đánh thức, khẳng định mùa đông đi qua, mùa xuân tới với sự sống bắt đầu. Do đó, tạng Can chủ về mùa xuân, mùa mà vạn vật trỗi dậy, cây cỏ bắt đầu xanh tươi, chủ vệ mộc, chủ về sự sinh. Vì tạng Thận (ứng với quẻ Khảm) thuộc Thủy, là nguồn gốc của sự sống cho nên Thận Thủy hàm dưỡng Can Mộc.

Quẻ tượng trưng cho sấm sét, làm chấn động mọi vật, mọi loài. Do đó, Can chủ thịnh nộ.

Mọi vật, mọi loài đều xuất ra ở Chấn. Do đó, Can chủ sự khởi động, chủ sự vận động. Vì thế trong châu thân, phần cân do Can làm chủ.

Sấm sét và gió là hiện tượng tự nhiên của trời đất. Người xưa cho rằng sấm sét khởi động rồi thì gió sẽ trỗi lên. Do đó Can chủ sinh phong. Gió đến thì xua tan mây mù, băng giá và kết thúc bằng trời quang mây tạnh, làm cho sự vật hoạt động đạt đến cái tốt đẹp nhất. Ứng với trong cơ thể con người, Can làm cho mọi hoạt động của các tạng, phủ, khí, huyết… đạt đến cái cần đến, cái tốt đẹp của nó. Vì thế, người xưa quy nạp chức năng sơ tiết thuộc vào Can, do Can làm chủ.

Theo Kinh Dịch, phủ Đởm ứng với quẻ Tốn của Hậu thiên bát quái. Quẻ được giải thích như sau:

Tượng của quẻ Tốn là gió. Gió và sấm sét là hiện tượng tự nhiên cùng xuất hiện. Sấm sét tượng cho quẻ Chấn (ứng với tạng Can). Do đó, người xưa cho là Can Đởm có quan hệ với nhau.

Gió đến xua tan mây mù băng giá, làm cho mọi hoạt động đều suôn sẻ, tốt đẹp. Do đó, như đã bàn ở tạng Can (quẻ Chấn), Can và Đởm còn chủ sự sơ tiết. 

Chức năng sinh lý tạng can

Can chủ sơ tiết:

Can có tác dụng thăng phát (sơ), thấu tiết (tiết), chịu trách nhiệm về sự điều đạt khí cơ của bệnh nhân. Chức năng sinh lý này của tạng Can có ảnh hưởng rõ rệt đến tình trạng tâm sinh lý của cơ thể. Chức năng sơ tiết của Can nếu thông sướng điều đạt thì tâm trạng sảng khoái, người thấy nhẹ thênh. Còn ngược lại, khi chức năng này bị rối loạn, người bệnh cảm thấy bực dọc, dễ nổi giận, dễ cáu gắt.

Can tàng huyết:

Can có công năng dự trữ huyết dịch và điều tiết huyết lượng. Khi hoạt động thì huyết do Can tàng trữ được đem cung ứng cho các tổ chức khí quan có nhu cầu. Khi ngủ hoặc nghỉ ngơi thì huyết dịch lại trở về trú ở Can tạng. Do đó khi rối loạn chức năng này thì sẽ xuất hiện triệu chứng ngủ khó, xuất huyết.

Can chủ cân, tinh ba của nó thể hiện ở móng tay, móng chân:

Chức năng này của can chi phối toàn bộ vận động của cơ thể, có liên quan đến vận động của cơ, xương, khớp… cân lại dựa vào sự dinh dưỡng của huyết do Can mang lại.

Chức năng này của Can khi bị rối loạn.

Có thể do Can huyết không đủ, không hàm dưỡng được cân thì xuất hiện các triệu chứng đau ở gân, co duỗi khó khăn cũng như co cứng co quắp.

Ngược lại nếu Can khí thực thì sinh chứng có giật, động kinh.

Móng tay, móng chân là phần dư của cân, có quan hệ mật thiết với Can khí, Can huyết. Can huyết sung túc thì móng tay, móng chân nhuận, cứng, đỏ, đẹp. Nếu Can huyết không đầy đủ thời móng tay, móng chân khô, mềm yếu, dễ gãy.

Can khai khiếu ra mắt:

Can bệnh thường ảnh hưởng tới mắt. Can hư thì thị lực giảm, thong manh, quáng gà. Can hỏa bốc lên thì đỏ mắt, mắt nhặm.

Can chủ mưu lự (Can giả, tướng quân chi quan, mưu lự xuất yên):

Trong cơ thể, Can tạng giống như vị tướng lĩnh thống xuất quân đội, phát huy mưu trí, vạch ra sách lược. Chức năng này của Can có liên quan đến trạng thái tinh thần của cơ thể. Can khí đầy đủ thì suy nghĩ chín chắn, phán đoán sự việc chính xác. Bệnh của Can làm người bệnh khó tập trung suy nghĩ, phán đoán thiếu chính xác.

Nộ khí thương can:

Trạng thái giận dữ làm hại đến công năng hoạt động của Can. Ngược lại, Can bị bệnh người bệnh hay giận, dễ cáu gắt.

Vùng cơ thể có liên quan đến tạng Can:

Do đường kinh Can có đi qua những vùng hông sườn, bộ phận sinh dục, đỉnh đầu nên trong bệnh lý tạng Can thường hay xuất hiện những triệu chứng đau vùng hông sườn, đau đầu vùng đỉnh, bệnh lý ở bộ sinh dục như đau bụng kinh, bế kinh…

Chức năng sinh lý phủ đởm

Đởm giả, trung tinh chi phủ:

Phủ Đởm tàng trữ nước trong. Vì Đởm tàng trữ Đởm chấp do Can gạn lọc, nên Đởm chấp khá tinh khiết, có tinh khí ở trong, nên cũng gọi là tinh chấp.

Đởm giả, trung chính chi quan, quyết đoán xuất yên:

Can chủ mưu lự, Đởm chủ quyết đoán. Chức năng Đởm đầy đủ thì tinh thần dám mạnh dạn quyết định, không do dự.

Đởm là phủ kỳ hằng, “Tàng nhi bất tả”:

Đởm tàng trữ đởm chấp và tiết ra đởm chấp giúp cho sự tiêu hóa. Đởm không trực tiếp tương thông với ngoại giới cũng không trực tiếp truyền hóa thủy cốc, có sự khác nhau về công năng với Vị trường, vì vậy xếp vào loại phủ kỳ hằng.

Bệnh chứng tạng can phủ đởm

Bệnh chứng tạng can

Những bệnh chứng tạng Can được sắp xếp vào 2 nhóm bệnh:

Nhóm đơn bệnh:

Can tạng gồm Can âm và Can dương, Can khí và Can huyết. Do những nguyên nhân gây bệnh khác nhau làm rối loạn mà dẫn đến các hội chứng.

Can âm hư.

Can huyết hư.

Can dương vượng.

Can khí uất kết (thường gây nên bệnh cảnh Can Mộc khắc Tỳ Thổ).

Can phong nội động.

Nhóm hợp bệnh:

Hợp bệnh của Can với những tạng khác. Những hội chứng này thể hiện mối liên hệ giữa các tạng với nhau theo ngũ hành sinh khắc và gồm:

Thận Can âm hư.

Can hỏa thượng viêm.

Can Vị bất hòa.

Bệnh chứng phủ đởm

Bệnh chứng của Phủ Đởm do nội nhân hoặc do nguyên nhân khác thường thấy do Can âm hư. Chức năng Can chủ sơ tiết bị ảnh hưởng do đó tình chí không thoải mái, dễ kinh sợ. Đồng thời, Đởm cũng bị ảnh hưởng theo, Đởm khí hư sinh ra chứng nghi ngờ, dễ lo lắng. Đây cũng là những triệu chứng thường gặp trong Đởm khí bất túc hay Đởm hư.

Can âm hư:

Bệnh nguyên:

Do bệnh lâu ngày của Can gây tổn thương phần âm.

Bệnh sinh:

Chứng trạng xuất hiện có những đặc điểm:

Ở Can phận: đau đầu vùng đỉnh, mắt mờ, nhìn kém, hoa mắt, chóng mặt, đau tức hông sườn…

Âm hư sinh nội nhiệt: đạo hãn, sốt về chiều, cảm giác nóng, mạch tế sác…

Triệu chứng lâm sàng:

Đau đầu, hoa mắt, chóng mặt, nhìn kém, thị lực giảm sút.

Sốt về chiều, người có cảm giác nóng, ra mồ hôi trộm.

Có thể có rối loạn kinh nguyệt, đau vùng hông sườn, đau thắt lưng.

Lưỡi đỏ, bệu. Mạch tế, sác, vô lực.

Bệnh cảnh y học cổ truyền thường gặp:

Tăng huyết áp. 

Rối loạn thần kinh chức năng.

Rối loạn kinh nguyệt.

Pháp trị:

Có thể sử dụng những pháp trị sau:

Tư bổ can thận.

Dưỡng âm thanh nhiệt, điều kinh.

Tư Âm dưỡng Can.

Những bài thuốc có thể sử dụng trong bệnh chứng này gồm: Nhất quán tiễn gia giảm, Bố Can thận, Địa cốt bì ẩm.

Phân tích bài thuốc Nhất quán tiễn gia giảm (Ngụy ngọc hoàng).

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ - Thanh).

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Sinh địa

Hàn, ngọt, đắng vào Tâm, can, Thận. Thanh nhiệt, nuôi Thận, dưỡng âm, dưỡng huyết

Quân

Câu kỷ

Ngọt, bình. Bổ Can Thận, nhuận Phế táo, mạnh gân cốt.

Quân

Hà thủ ô

Ngọt, đắng, ấm. 
Bổ Can Thận, mạnh gân cốt.

Quân

Sa sâm

Ngọt, hơi đắng, hơi hàn.
Thanh dưỡng Phế, trừ hư nhiệt.

Thần

Nữ trinh tử

 

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. 
Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Thần - Tá

Phân tích bài thuốc Bổ Can Thận:

Tác dụng điều trị: Tư âm ghìm dương. Bổ Thận, tư âm, dưỡng Can huyết. 
Chủ trị: sốt đêm, ù tai, hoa mắt, đạo hãn, cầu táo, người bức rức khó chịu, tiểu buốt rắt, sẻn đỏ, huyễn vựng.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ - Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Hà thủ ô

Ngọt, đắng, ấm. Bổ Can Thận, mạnh gân cốt

Quân

Hoài sơn

Ngọt, bình, vào Tỳ, Vị, Phế, Thận. 
Bổ Tỳ, chỉ tả, bổ Phế, sinh tân, chỉ khát, bình suyễn, sáp tinh

Quân

Thục địa

Ngọt, hơi ôn. Nuôi Thận dưỡng âm, bổ Thận, bổ huyết

Quân

Đương quy

Ngọt, cay, ấm. Dưỡng huyết, hoạt huyết, nhuận táo, hoạt trường, điều huyết, thông kinh

Thần

Trạch tả

Ngọt, nhạt, lạnh, vào Thận, Bàng quang. Thanh thấp nhiệt Bàng quang Thận.

Sài hồ

Đắng hàn vào Can đởm, Tâm bào, Tam tiêu. Bình Can hạ sốt.

Thảo quyết minh

Thanh Can nhuận táo, an thần.

Phân tích bài thuốc Đại cốt bì ẩm:

Xuất xứ: cục phương (có tài liệu ghi trong Thái bình huệ dân). 
Tác dụng điều trị: bổ Thận, tư âm, dưỡng Can huyết. 
Chủ trị: sốt đêm, ù tai, hoa mắt, đạo hãn, cầu táo, người bức rức khó chịu, tiểu buốt rắt, sẻn đỏ. Rối loạn kinh nguyệt, kinh ít. Thiếu máu.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ-Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Sinh địa

Hàn, ngọt, đắng vào Tâm, can, Thận. Thanh nhiệt, nuôi Thận, dưỡng âm, dưỡng huyết

Quân

Đương quy

Ngọt, cay, ấm. Dưỡng huyết, hoạt huyết, nhuận táo, hoạt trường.

Quân

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Quân

Địa cốt bì

Ngọt, hơi đắng, tính hàn vào Can, Thận, Phế. Thanh Phế nhiệt, chỉ khái, chữa Can uất hỏa gây huyễn vựng.

Thần

Xuyên khung

Cay, ôn. Hoạt huyết, chỉ thống, hành khí, khu phong

Đơn bì

Cay đắng, hơi hàn vào Tâm, Can, Thận, Tâm bào. Thanh huyết nhiệt, tán ứ huyết.

Công thức huyệt sử dụng:

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Can du

Du huyệt của Can ở lưng

Bổ Can huyết

Thái xung

Du Thổ huyệt/Can

Tư bổ Can âm

Quang minh

Lạc huyệt/Can

 

Thận du

Du huyệt của Thận ở lưng. Ích Thủy Tráng Hỏa

Tư âm bổ Thận, chữa chứng đau lưng

Tam âm giao

Giao hội huyệt của 3 kinh âm/chân

Tư âm Bổ Thận

Thái khê

Nguyên huyệt/Thận

Bổ

Phi dương

Lạc huyệt/Thận

 

Thần môn

 Tả tâm hỏaÞ Tả tử ÞDu Thổ huyệt/Tâm

Thanh tâm hỏa, Tả Tâm nhiệt

Can huyết hư:

Bệnh nguyên:

Do huyết hư làm ảnh hưởng đến chức năng tàng huyết của can.

Do Can âm hư, công năng tàng huyết bị rối loạn gây ra chứng huyết hư.

Bệnh sinh:

Do bệnh lý hư ở Can âm, ở chức năng của Can huyết mà bệnh cảnh lâm sàng có những đặc điểm:

Huyết hư: chóng mặt, sắc nhợt, kinh ít, vô kinh.

Rối loạn ở Can phận: mắt khô, nhìn kém, rối loạn kinh nguyệt.

Dễ gây biến chứng Can huyết hư sinh phong (xem phần can phong nội động).

Triệu chứng lâm sàng:

Người mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, ù tai, mắt khô nhìn kém. Sắc mặt nhợt, niêm nhạt, lưỡi bệu nhạt.

Ngủ kém, phiền nhiệt. Mạch tế sác.

Kinh lượng ít hoặc vô kinh.

Bệnh cảnh y học cổ truyền thường gặp:

Suy nhược cơ thể.

Suy nhược thần kinh, rối loạn thần kinh thực vật.

Thiếu máu.

Pháp trị:

Tư âm bổ huyết.

Bổ huyết điều kinh.

Những bài thuốc được chỉ định gồm Lương địa thang, Đào hồng tứ vật thang.

Phân tích bài thuốc Lương địa thang:

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ - Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

A giao

Ngọt, bình vào Phế, Can, Thận. Tư âm, dưỡng huyết. Bổ Phế, nhuận táo.

Quân

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Quân

Địa cốt bì

Ngọt, hơi đắng, tính hàn . Thanh Phế nhiệt, chỉ khái, chữa Can uất hỏa gây huyễn vựng.

Quân

Sinh địa

Hàn, ngọt, đắng. Thanh nhiệt, nuôi Thận, dưỡng âm, dưỡng huyết

Thần

Huyền sâm

Đắng, mặn, hơi hàn. 
Tư âm, giáng hỏa, trừ phiền, nhuận táo

Thần

Mạch môn

Ngọt, đắng, mát. Nhuận phế, sinh tân

Thần

Phân tích bài thuốc Đào hồng tứ vật thang:

Xuất xứ: Nghiệm phương. Tác dụng: dưỡng huyết điều kinh. 
Chủ trị: Kinh nguyệt bất điều, hành kinh trước kỳ có lẫn huyết cục.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ - Tiêu)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Đương quy

Ngọt, cay, ấm. Dưỡng huyết, hoạt huyết, nhuận táo, hoạt trường.

Quân

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Quân

Xuyên khung

Cay, ôn. Hoạt huyết, chỉ thống, hành khí, khu phong

Quân

Sinh địa

Hàn, ngọt, đắng vào Tâm, can, Thận. Thanh nhiệt, nuôi Thận, dưỡng âm, dưỡng huyết

Thần

Đào nhân

Đắng, ngọt, bình. Phá huyết, hành ứ, nhuận táo, hoạt trường

Hồng Hoa

Cay, ấm. Phá ứ huyết, sinh huyết

Phân tích bài thuốc Tứ vật + Điều kinh(30 công thức)

Tác dụng: Dưỡng huyết điều kinh. 
Chủ trị: Kinh nguyệt bất điều, hành kinh chậm vì huyết hư, huyết ứ mà sinh ra.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Thục địa

Ngọt, hơi ôn. 
Nuôi Thận dưỡng âm, bổ Thận, bổ huyết

Quân

Đương quy

Ngọt, cay, ấm. Dưỡng huyết, hoạt huyết, nhuận táo, hoạt trường.

Quân

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. 
Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Quân

Xuyên khung

Cay, ôn. Hoạt huyết, chỉ thống, hành khí, khu phong

Thần

Hương phụ

The, đắng, ôn. 
Điều khí, giảm đau, giải uất, thông khí

Ngải cứu

Đắng ôn. Điều kinh, an thai, cầm máu

Ích mẫu

Cay, đắng, hàn. Thông huyết, điều kinh

Công thức huyệt sử dụng:

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Can du

Du huyệt của Can ở lưng

Bổ Can huyết

Thái xung

Du Thổ huyệt/Can

Tư bổ Can âm

Quang minh

Lạc huyệt/Can

 

Cách du

Huyệt Hội của huyết

Bổ huyết

Huyết hải

Huyệt đặc hiệu về huyết

Bổ huyết

Tam âm giao

Giao hội huyệt của 3 kinh âm/chân

Tư âm Bổ Thận

Thái khê

Nguyên huyệt/Thận

Bổ Thận

Phi dương

Lạc huyệt/Thận

 

± Nội quan

Giao hội huyệt của tâm bào và Âm duy mạch → Đặc hiệu vùng ngực

Chữa chứng hồi hộp, đau ngực gây khó thở, ngăn ngực

Can dương xung:

Bệnh nguyên:

Do can âm hư nên không chế được dương (Dương xung).

Hoặc do Thận âm hư không tư dưỡng được Can huyết.

Bệnh sinh:

Bệnh cảnh gồm các dấu chứng của âm hư dương xung. Tuy nhiên dấu hiệu dương xung rất rõ rệt như cơn nóng phừng mặt, run rẩy, trạng thái kích thích. Nặng hơn sẽ phát sinh thành chứng hậu Can nhiệt động phong.

Triệu chứng lâm sàng:

Đau đầu, chóng mặt, cảm giác nóng phừng mặt.

Hay mộng mị, mất cảm giác, run, tê, trạng thái kích thích, ù tai, nghe kém, nhìn kém, họng khô, mắt đỏ đau.

Người sốt hoặc cảm giác nóng 

Lưỡi khô, rìa lưỡi đỏ, rêu lưỡi khô. Mạch huyền sác.

Bệnh cảnh YHCT thường gặp:

Tăng huyết áp.

Cơn hưng cảm.

Rối loạn thần kinh chức năng, giai đoạn tiền mãn kinh.

Pháp trị:

Bình Can giáng nghịch.

Tư âm ghìm dương.

Phân tích bài thuốc hạ áp(xuất xứ 30 công thức thuốc)

Tác dụng: tư âm ghìm dương. 
Chủ trị: chữa những trường hợp tăng huyết áp, hoa mắt, chóng mặt.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ - Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Thục địa

Ngọt, hơi ôn. 
Nuôi Thận dưỡng âm, bổ Thận, bổ huyết

Quân

Ngưu tất

Chua, đắng, bình. 
Bổ Can Thận, tính đi xuống

Quân

Rễ nhàu

Đắng, hàn. Bình Can, tiềm dương, an thần

Thần

Trạch tả

Ngọt, nhạt, lạnh, vào Thận, Bàng quang. Thanh thấp nhiệt Bàng quang Thận

Mã đề

Ngọt, hàn. Lợi tiểu, thanh Phế, Can phong nhiệt. Thẫm Bàng quang thấp khí

Táo nhân

Ngọt, chua, bình. Dưỡng Tâm, an thần, sinh tân, chỉ khát

Hoa hòe

Đắng, bình. 
Thanh nhiệt, lương huyết, chỉ huyết

Công thức huyệt sử dụng:

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Hành gian

Huỳnh hỏa huyệt/Can

Bình can
Giáng hỏa

Thiếu phủ

Huỳnh hỏa huyệt/Tâm

 

Can du

Du huyệt của Can ở lưng

Bổ Can huyết

Thận du

Du huyệt của Can ở lưng.

Tư âm bổ Thận

Thái khê

Nguyên huyệt/Thận

Bổ thận 

Phi dương

Lạc huyệt/Thận

 

± Nội quan

Giao hội huyệt của tâm bào và Âm duy mạch → Đặc hiệu vùng ngực

Chữa chứng hồi hộp, đau ngực gây khó thở, ngăn ngực

Thái dương Bách hội 
Ấn đường

Huyệt tại chỗ

Đau đầu, hoa mắt, chóng mặt

Can phong nội động:

Bệnh nguyên:

Do 3 nguyên nhân.

Do Can âm hư.

Do Can huyết hư.

Do Thận âm hư.

Bệnh sinh:

Các nguyên nhân nêu trên đều dẫn đến nội nhiệt phát sinh (nhiệt cực sinh phong) làm xuất hiện các chứng trạng chóng mặt, run, co rút cơ, co giật…

Triệu chứng lâm sàng:

Đau đầu, chóng mặt, hoa mắt, ù tai, nói khó hoặc nói không được.

Tay chân co rút, run. Trạng thái lơ mơ hoặc mất ý thức.

Sắc mặt đỏ, lưỡi run hoặc co cứng, mạch huyền, tế.

Bệnh cảnh YHCT thường gặp:

Cơn cao huyết áp.

Cơn hưng cảm.

Cơn động kinh.

Tai biến mạch máu não.

Pháp trị:

Bình Can tức phong.

Những bài thuốc có thể sử dụng trong bệnh chứng này gồm Thiên ma câu đằng ẩm, Linh dương câu đằng thang.

Phân tích bài thuốc Thiên ma câu đằng ẩm

Xuất xứ: tạp bệnh chứng trị tân nghĩa. 
Tác dụng: bình can tức phong, tư âm thanh nhiệt. 
Chủ trị: chữa cơn cao huyết áp, nhức đầu, chóng mặt, hoa mắt, liệt nửa người do nhũn não, chảy máu não…

Phân tích bài thuốc: (Pháp Bổ - Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Thiên ma

Ngọt, cay, hơi đắng, bình. Thăng thanh, giáng trọc. Tán phong, giải độc

Quân

Câu đằng

Ngọt, hàn. Thanh nhiệt, bình Can, trấn kinh

Quân

Hoàng cầm

Đắng, hàn. Thanh nhiệt tả hỏa làm lợi thấp ở Phế, trừ thấp Vị trường.

Thần

Chi tử

Đắng, lạnh. Thanh nhiệt, giáng hỏa, thanh huyết nhiệt. Lợi tiểu cầm máu

Thần

Tang ký sinh

Đắng, bình. Bổ can Thận, mạnh gân cốt

Thần

Hà thủ ô

Ngọt, đắng, ấm. 
Bổ Can Thận, mạnh gân cốt

Thần

Đỗ trọng

Ngọt, ôn, hơi cay. Bổ Can Thận, mạnh gân cốt

Thần

Phục linh

Ngọt, nhạt, bình vào Tâm, Tỳ, Phế, Thận. Lợi niệu thẩm thấp, kiện Tỳ, an thần

Ích mẫu

Cay, đắng, hàn. Thông huyết, điều kinh

Thạch quyết minh

Trị sốt cao, ăn không tiêu. Thanh nhiệt

Ngưu tất

Chua, đắng, bình. 
Bổ Can Thận, tính đi xuống

Thần - Tá - Sứ

Phân tích bài thuốc Linh dương câu đằng thang

Linh dương câu đằng thang được ghi nhận có 2 xuất xứ, 1 trong Thông tục thương hàn luận, 1 từ Tân biên trung y kinh nghiệm phương. Cả 2 bài thuốc đều có cùng chỉ định điều trị, cũng gồm những dược liệu như nhau, điểm khác nhau chủ yếu là liều lượng của những dược liệu được sử dụng.

Tác dụng: Bình Can tức phong. 

Chủ trị: Can phong động ở trong, kinh quyết co giật, huyết áp cao, chóng mặt, đau đầu, tai ù, hồi hộp.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Linh dương giác

 

Quân

Trúc nhự

Ngọt, hơi lạnh. Thanh nhiệt, lương huyết

Quân

Câu đằng

Ngọt, hàn. 
Thanh nhiệt, bình Can, trấn kinh

Quân

Sinh địa

Hàn, ngọt, đắng vào Tâm, can, Thận. Thanh nhiệt, nuôi Thận, dưỡng âm, dưỡng huyết

Thần

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Thần

Tang diệp

Ngọt, mát. Thanh nhiệt, lương huyết

Thần

Phục thần

 

Cúc hoa

Ngọt, mát. Tán phong nhiệt, giải độc, giáng hỏa.

Bối mẫu

Đắng, hàn. Thanh nhiệt, tán kết, nhuận Phế, tiêu đờm.

Cam thảo

Ngọt ôn. Vào 12 kinh. 
Bổ trung khí, hòa hoãn, hóa giải độc

Sứ

Công thức huyệt sử dụng trong cơn: Bách hội, Nhân trung, Thập tuyên.

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Bách hội

Hội của mạch Đốc và 6 dương kinh

Đặc hiệu chữa trúng phong

Nhân trung

Hội của mạch Đốc với các kinh Dương minh ở tay

Đặc hiệu chữa cấp cứu ngất, hôn mê, trúng phong

Thập tuyên

Kết hợp với Nhân trung cấp cứu ngất, hôn mê

Hạ sốt, phối hợp trong chữa chứng trúng phong

Công thức huyệt sử dụng trong cơn: Hành gian, Thiếu phủ, Nội gian, Thần môn, Thận du, can du, Thái khê, Phi dương, Tam âm giao.

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Hành gian

Huỳnh hỏa huyệt/Can

Bình can
Giáng hỏa

Thiếu phủ

Huỳnh hỏa huyệt/Tâm

 

Nội quan

Giao hội huyệt của tâm bào và Âm duy mạch → Đặc hiệu vùng ngực

Chữa chứng hồi hộp, đau ngực gây khó thở, ngăn ngực

Thần môn

Du Thổ huyệt/Tâm

Tả tâm hỏa

Can du

Du huyệt của Can ở lưng

Bổ Can huyết

Thận du

Du huyệt của Can ở lưng.

Tư âm bổ Thận

Thái khê

Nguyên huyệt/Thận

Bổ thận 

Phi dương

Lạc huyệt/Thận

 

Tam âm giao

Giao hội huyệt của 3 kinh âm/chân.

Tư âm

Can hỏa thượng viêm:

Bệnh nguyên:

Do tình chí bất điều, cáu giận làm thương Can khiến Can khí bị uất kết lại.

Bệnh sinh:

Can khí uất kết lại hóa hỏa (Mộc sinh Hỏa). Can hỏa thượng viêm là chứng bệnh thuộc hỏa. Hỏa bốc lên bức huyết vọng hành sinh ra các chứng xuất huyết.

Triệu chứng lâm sàng:

Sốt cao hoặc cảm giác nóng, mặt đỏ, mắt đỏ, hai gò má đỏ.

Người bức rức, dễ kích động, hoa mắt, chóng mặt, ù tai.

Chảy máu cam, ói mửa ra máu. Đau tức ngực, có thể khạc ra máu.

Lưỡi đỏ, mạch huyền sác.

Bệnh cảnh YHCT thường gặp:

Cơn cao huyết áp.

Cơn hưng cảm.

Pháp trị:Bình Can giáng hỏa.

Phân tích bài thuốc Đơn chi tiêu dao gia giảm.Xuất xứ từ Cục phương. 

Tác dụng: Bình Can giáng hỏa. Thanh nhiệt, sơ Can, giải uất. 
Chủ trị: Những trường hợp stress, căng thẳng thần kinh gây đau đầu, chóng mặt, nóng phừng mặt, người bức rức, cáu gắt.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Thanh)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Sài hồ

Bình Can hạ sốt

Quân

Chi tử

Đắng, lạnh. 
Thanh nhiệt, giáng hỏa, lợi tiểu, cầm máu

Thần

Bạc hà

Cay, mát, vào Phế, Can. Phát tán phong nhiệt

Thần

Sinh khương

Cay, hơi nóng. Phát tán phong hàn, ôn Vị, chỉ nôn, chỉ tả, hóa đờm, chỉ khái, lợi thủy

Thần

Bạch thược

Đắng, chát, chua vào Can, Tỳ, Phế. Nhuận gan, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu.

Thần

Đương quy (rửa rượu)

Dưỡng Can huyết

Thần

Phục linh

Ngọt, nhạt, bình vào Tâm, Tỳ, Phế, Thận. 
Lợi niệu thẩm thấp, kiện Tỳ, an thần

Đơn bì

Cay đắng, hơi hàn vào Tâm, Can, Thận, Tâm bào. Thanh huyết nhiệt, tán ứ huyết. 
Chữa nhiệt nhập doanh phận

Bạch truật (sao đất)

Ngọt, đắng ấm vào Tỳ Vị. 
Kiện Tỳ, táo thấp, chỉ hãn, an thần, lợi thủy

± Thiên ma

Ngọt, cay, hơi đắng, bình. 
Thăng thanh, giáng trọc. Tán phong, giải độc

Quân

± Câu đằng

Ngọt, hàn. Thanh nhiệt, bình Can, trấn kinh

Quân

± Thạch quyết minh

Trị sốt cao, ăn không tiêu. Thanh nhiệt

Thần

± Cúc hoa

Ngọt, mát. Tán phong nhiệt, giáng hỏa giải độc

Công thức huyệt sử dụng.

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Thái dương 
Bách hội 
Tứ thần thông 
Ấn đường

Huyệt tại chỗ

Đau đầu, hoa mắt, chóng mặt

Phong trì

Huyệt đặc hiệu khu phong vùng đầu mặt

Hoa mắt, chóng mặt

Thái xung

Du Thổ huyệt/Can

Thanh Can hỏa, chữa chứng đầu choáng, mắt hoa

Thần môn

 Tả tâm hỏaÞ Tả tử ÞDu Thổ huyệt/Tâm

Thanh tâm hỏa, Tả Tâm nhiệt

Nội quan

 Đặc hiệu vùng ngựcÞGiao hội huyệt của Tâm bào và Mạch âm duy

Chữa chứng hồi hộp, đau ngực gây khó thở, ngăn ngực

Can vị bất hòa:

Bệnh nguyên:

Do tình chí bất điều, ảnh hưởng đến công năng sơ tiết của Can làm Can khí uất kết lại.

Bệnh sinh:

Can khí uất kết, hoành nghịch đến công năng tỳ vị (Mộc khắc Thổ), sinh ra chứng đau cấp thượng vị, rối loạn tiêu hóa.

Triệu chứng lâm sàng:

Người bực bội, bức rức, dễ kích thích.

Cảm giác có nhớt dính cổ họng, miệng đắng, mất ngon miệng.

Đau bụng thượng vị cấp tính, vị trí đau rõ rệt, ợ hơi, buồn nôn, nôn mửa, trung tiện dễ chịu. Đau tức hông sườn, đau bụng kinh.

Mạch huyền.

Bệnh cảnh YHCT thường gặp:

Loét dạ dày tá tràng.

Rối loạn vận động đường mật.

Những trường hợp rối loạn tiêu hóa trong stress.

Pháp trị:

Điều hòa Can Tỳ.

Sơ can hòa vị.

Những bài thuốc được chỉ định gồm Điều hòa Can Tỳ, bài thuốc loét dạ dày tá tràng.

Phân tích bài thuốc Điều hòa Can Tỳ:

Tác dụng: Sơ Can, lý khí, giải uất, hòa vị. 
Chủ trị: Những trường hợp tình chí thất điều, cáu giận gây rối loạn tiêu hóa, ợ hơi, ợ chua, đau thượng vị, người bực dọc, cáu gắt, không thoải mái.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Thanh - Hòa)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Mộc hương

Cay, ấm. Kiện Tỳ, hòa Vị, lý khí, chỉ thống.

Hương phụ

Cay, ôn. Điều khí, giảm đau, giải uất, thông khí.

Chỉ xác

Cay, đắng, chua, hàn. Kiện Tỳ, trừ đờm.

Sài hồ

Đắng hàn. Tả nhiệt, giải độc, thăng đề.

Hoài sơn

Ngọt, bình. Bổ Tỳ, chỉ tả, bổ Phế, sinh tân, chỉ khát, bình suyễn, sáp tinh.

Liên nhục

Ngọt, bình. Bổ Tỳ dưỡng tâm. Sáp trường cố tinh.

Sa nhân

Cay, ấm. Hành khí, điều trụng, hòa Vị.

Trần bì

Cay, đắng, ôn. Hành khí, hào Vị, chỉ nôn, hóa đờm, táo thấp.

Bán hạ

Cay, ôn. Hạ khí nghịch, tiêu đờm.

Phân tích bài thuốc trị loét dạ dày tá tràng

Xuất xứ: 30 công thức thuốc. Tác dụng: Sơ Can, hòa Vị. 
Chủ trị: Những trường hợp loét dạ dày tá tràng.

Phân tích bài thuốc: (Pháp Thanh - Hòa)

Vị thuốc

Dược lý YHCT

Vai trò của các vị thuốc

Hương phụ

Cay, ôn. 
Điều khí, giảm đau, giải uất, thông khí

Quân

Nghệ vàng

Cay, đắng, ấm. 
Trị loét dạ dày, lợi mật, lành sẹo

Thần

Thủy xương bồ

Cay, ôn. Ôn trường vị, kích thích tiêu hóa, thuốc bổ

Thần

Mã đề

Ngọt, hàn. Lợi tiểu, chỉ khái, trừ đờm

Cúc tần

Đắng, hàn. 
Thanh nhiệt, giảm tính ấm các vị thuốc

Tá - Sứ

Công thức huyệt sử dụng gồm: Trung quản, Lãi câu, Hành gian, Thái xung, Thiếu phủ, Thần môn, Túc tam lý.

Tên huyệt

Cơ sở lý luận

Tác dụng điều trị

Trung quản

Túc tam lý

Mộ huyệt của Vị. Kinh nghiệm người xưa phối hợp Trung quản để kiện Vị

Chữa chứng đầy trướng bụng

Lãi câu

Lạc huyệt/Can

Tả Can khí thực

Hành gian

Huỳnh hỏa huyệt/Can

Bình can. Tả Can mộc vượng

Thiếu phủ

Huỳnh hỏa huyệt/Tâm

 

Thái xung

Du Thổ huyệt/Can

Thanh Can hỏa, giáng hỏa

Thần môn

Du Thổ huyệt/Tâm

 

± Nội quan

Giao hội huyệt của Tâm bào và Mạch âm duy. Đặc hiệu vùng ngực

Chữa chứng hồi hộp, đau ngực gây khó thở, ngăn ngực

Can thận âm hư:

Bệnh nguyên:

Do tinh bị hao tổn gây ra.

Do bệnh lâu ngày.

Do những bệnh làm hao tổn phần âm dịch của cơ thể.

Bệnh sinh:

Thận và Can có mối liên hệ tư dưỡng lẫn nhau. Thận Thủy sinh Can Mộc. Sự sơ tiết điều đạt của Can phải nhờ vào sự tư dưỡng của Thận. Can tàng huyết, Thận tàng tinh, mà tinh và huyết đều thuộc âm, cho nên Thận âm hư hay gây nên Can huyết hư.

Các chứng trạng xuất hiện sẽ mang các thuộc tính:

Âm hư: những thuộc tính của hư và nhiệt (âm hư sinh nội nhiệt).

Tại Thận và Can.

Triệu chứng lâm sàng:

Người gầy, thường đau mỏi thắt lưng và đầu gối.

Cảm giác nóng trong người, nhất là về chiều và đêm, đạo hãn.

Đau đầu (nhất là vùng đỉnh), cảm giác căng. Người bức rức, run, ngủ kém.

Người mệt mỏi, ù tai, nghe kém. Lưỡi đỏ, họng khô, lòng bàn tay chân nóng.

Di tinh, mộng tinh, rối loạn kinh nguyệt. Mạch tế.

Bệnh cảnh YHCT thường gặp:

Rối loạn thần kinh chức năng, suy nhược thần kinh.

Cường giáp.

Cao huyết áp.

Tiểu đường.

Pháp trị:

Tư bổ Can Thận. Những bài thuốc được chỉ định:

Lục vị quy thược thang.

Đại bổ âm hoàn.

Kỷ cúc địa hoàng thang.

Bổ can Thận.

Đởm khí bất túc (Đởm hư):

Bệnh nguyên:

Do bệnh lâu ngày của can gây tổn thương phần âm. Can hư làm ảnh hưởng đến sự quyết đoán của Đởm.

Bệnh sinh:

Chứng trạng xuất hiện có những đặc điểm:

Ở Can phận: đau đầu vùng đỉnh, mắt mờ, nhìn kém, hoa mắt, chóng mặt, đau tức hông sườn…

Âm hư sinh nội nhiệt: đạo hãn, sốt về chiều, cảm giác nóng, mạch tế sác…

Tình chí thất điều, không thoải mái.

Triệu chứng lâm sàng:

Đau đầu, hoa mắt, chóng mặt, nhìn kém, thị lực giảm sút.

Sốt về chiều, người có cảm giác nóng, ra mồ hôi trộm. Dễ kinh sợ, dễ cáu gắt, do dự, hoạt động trí óc giảm sút.

Có thể có rối loạn kinh nguyệt, đau vùng hông sườn, đau thắt lưng.

Lưỡi đỏ, bệu. Mạch tế sác, vô lực.

Bệnh cảnh YHCT thường gặp:

Rối loạn thần kinh chức năng, suy nhược thần kinh.

Pháp trị:

Tư bổ Can Thận.

Tư âm dưỡng can.

Những bài thuốc được chỉ định:

Nhất quán tiễn gia giảm.

Địa cốt bì ẩm.

Bổ Can Thận.


Bài xem nhiều nhất

Chữa chứng nấc cụt

Kích thích mũi họng bằng kéo lưỡi, nâng lưỡi gà bằng thìa, dùng ống thông kích thích vùng mũi họng và ăn một thìa nhỏ đường kính khô hoặc một mẫu chanh lạnh.

Y học cổ truyền đau dây thần kinh tọa

Theo y học cổ truyền, hội chứng đau dây thần kinh tọa đã được mô tả trong các bệnh danh “Tọa điến phong”, “Tọa cốt phong”, “Phong” trong hội chứng bệnh lý này nhằm mô tả tính chất thay đổi và di chuyển của đau.

Y học cổ truyền viêm đa dây thần kinh (đông y)

Phần lớn các trường hợp là tổn thương sợi trục dẫn đến bệnh cảnh rối loạn cảm giác, hoặc rối loạn cảm giác - vận động, rất hiếm khi chỉ biểu hiện rối loạn vận động.

Cách kê đơn thuốc đông y (y học cổ truyền)

Ngoài 10 -11 vị thuốc dùng để nhuận tiểu, nhuận gan, nhuận tràng, nhuận huyết, giải độc cơ thể, kích thích tiêu hóa, khai khiếu, việc sử dụng toa căn bản còn gia thêm Quế chi, Tía tô, Hành, Kinh giới, Bạch chỉ.

Bệnh học tỳ vị

Tỳ Vị được ví như một ông quan trông coi quản lý lương thực. Tất cả vị khí tinh ba của ngũ tạng đều từ đó mà có. Thiên Linh Lan bí điển luận viết: “Tỳ Vị giã, thương lẫm chi quan, ngũ vị xuất yên”.

Y học cổ truyền thoái hóa khớp xương

Thoái hóa khớp là bệnh của toàn bộ thành phần cấu tạo khớp như sụn khớp, xương dưới sụn, bao hoạt dịch, bao khớp…thường xảy ra ở các khớp chịu lực nhiều như cột sống, gối, gót.

Y học cổ truyền rối loạn kinh nguyệt (đông y)

Rối loạn kinh nguyệt là những biểu hiện bất thường của kinh nguyệt về thời gian, tần số và lượng máu mất trong ngày hành kinh, cùng với những triệu chứng khác kèm theo.

Y học cổ truyền tai biến mạch não

Về tạng phủ mắc bệnh, các học giả Đông y đều cho rằng sách “Nội kinh” nói: “Đại nộ tắc hình khí tuyệt mà huyết tràn lên trên”, và “huyết khí cùng thượng nghịch”, phía trên là chỉ não là một trong những phủ kỳ hằng.

Y học cổ truyền viêm khớp dạng thấp

Hàng năm có khoảng 700 - 750 người mới mắc bệnh viêm khớp dạng thấp trên 1 triệu dân số tứ 15 tuổi trở lên. Viêm khớp dạng thấp có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường tập trung tới 80% vào lứa tuổi trung niên.

Phân loại thuốc y học cổ truyền

Thuốc thanh nhiệt là nhóm thuốc có tác dụng thanh nhiệt giáng hoả (tả hỏa) : thanh nhiệt lương huyết và thanh nhiệt - giải độc.

Y học cổ truyền viêm phế quản (đông y)

Có thể gặp viêm phế quản cấp ở mọi lứa tuổi, nhưng chủ yếu là ở trẻ em và người cao tuổi. Thường gặp viêm phế quản cấp khi trời lạnh hoặc khi thay đổi thời tiết đột ngột.

Y học cổ truyền viêm sinh dục nữ (đông y)

Đặc điểm lâm sàng khởi đầu bằng tình trạng viêm niêm mạc cơ quan sinh dục nữ, gây viêm tại chỗ sau đó lan theo chiều dài bộ phận sinh dục và gây bệnh toàn thân. Triệu chứng chung là có nhiều huyết trắng.

Y học cổ truyền tăng huyết áp nguyên phát (đông y)

Tăng huyết áp ác tính chiếm 2 - 5% các trường hợp tăng huyết áp. Tất cả các loại tăng huyết áp do nguyên nhân khác nhau đều có thể chuyển thành tăng huyết áp ác tính.

Y học cổ truyền bệnh tiểu đường (đông y)

Tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường rất khác nhau bởi nó phụ thuộc vào các yếu tố: địa lý, chủng tộc, lứa tuổi, mức sống, thói quen ăn uống sinh hoạt và tiêu chuẩn chẩn đoán.

Y học cổ truyền liệt mặt nguyên phát (đông y)

Sau khi rời thân não, dây thần kinh mặt, có kèm theo dây phụ Wrisberg (dây 7 bis, chịu trách nhiệm về cảm giác), động mạch và tùng tĩnh mạch, chạy xuyên qua xương đá trong một ống xương: vòi Fallope (aquedue de Fallope).

Y học cổ truyền suy nhược mãn tính

Do mắc bệnh lâu ngày (nội thương), làm cơ thể suy yếu, Thận âm, Thận dương suy. Thận âm suy hư hỏa bốc lên. Thận dương suy chân dương nhiễu loạn ở trên.

Bệnh học tạng tâm (tiểu trường, tâm bào, tam tiêu)

Tâm thuộc Thiếu Âm, thuộc hành Hỏa. Tâm đứng đầu 12 khí quan nên gọi là “Thiếu Âm quân chủ”. Tâm có Tâm âm là Tâm huyết; Tâm dương là Tâm khí, Tâm hỏa.

Y học cổ truyền bại não (đông y)

Mặc dù bất thường về vận động là dấu hiệu nổi bật nhất, nhưng rất thường gặp kèm theo những sa sút về trí thông minh, về phát triển tình cảm, ngôn ngữ và nhận thức.

Y học cổ truyền thiếu máu cơ tim

Bệnh cơ tim thiếu máu có thể xuất hiện với bệnh cảnh đau ngực (với rất nhiều mức độ khác nhau) hoặc không có biểu hiện lâm sàng (bệnh được phát hiện tình cờ trong khi khám, điều trị một bệnh lý khác).

Y học cổ truyền viêm loét dạ dày tá tràng

Ngoài ra nhờ nội soi, người ta còn phát hiện khoảng 26% bệnh nhân bị loét dạ dày tá tràng mà không hề có triệu chứng đau, cũng như khoảng 30 - 40% có đau kiểu loét dạ dày tá tràng nhưng lại không tìm thấyổ loét.

Bệnh học can đởm

Tượng của quẻ Tốn là gió. Gió và sấm sét là hiện tượng tự nhiên cùng xuất hiện. Sấm sét tượng cho quẻ Chấn (ứng với tạng Can). Do đó, người xưa cho là Can Đởm có quan hệ với nhau.

Y học cổ truyền động kinh (đông y)

Đặc điểm chủ yếu của bệnh là lên cơn đột ngột, ngắn và tái phát nhiều lần, có những rối loạn về ý thức, cảm giác và chức năng thần kinh thực vật, giữa 2 cơn hoạt động của cơ thể là bình thường và không nhớ được những gì đã xảy ra.

Y học cổ truyền tăng huyết áp

Ở châu Âu và Bắc Mỹ tỷ lệ người lớn mắc bệnh từ 15-20%. Theo một công trình của Tcherdakoff thì tỷ lệ này là 10-20%. Ở Việt Nam tỷ lệ người lớn mắc bệnh tăng huyết áp là 6-12%.

Bệnh học ngoại cảm thương hàn

Thái dương kinh đi ở lưng, song song với Đốc mạch. Đốc mạch là tổng các kinh dương, là bể của dương mạch, tương thông với Thái dương. Do đó Thái dương chủ biểu, thống soái Vinh Vệ, ở ngoài bì mao, kháng ngoại tà.

Y học cổ truyền huyết áp thấp (đông y)

Chứng huyết áp thấp do bất kỳ nguyên nhân nào, theo y học cổ truyền đều thuộc "chứng Hư". Nhẹ thì do Tâm dương bất túc, Tỳ khí suy nhược, nặng thì thuộc thể Tâm.

Xem theo danh mục